Μεταρρυθμιστής, αλλά και μέγας εξισορροπιστής

Ο Δημήτρης Χαλικιάς (1925 – 2020) υπήρξε ένας από τους σημαντικούς – και δυστυχώς σπάνιους – κρατικούς λειτουργούς. Εξαιρετικός Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος (1984 – 1992), λάμπρυνε την παράδοση του σπουδαίου αυτού θεσμού της πολιτειακής και οικονομικής μας συγκρότησης. Ξεχώρισε για δύο, τουλάχιστον, λόγους. Με το έργο του, τις αποφάσεις του και τον πάντοτε ήρεμο και μεστό επιχειρημάτων λόγο του, υπήρξε μεταρρυθμιστής, αλλά και μέγας εξισορροπιστής όταν οι πολιτικοί εξέφευγαν των χρηστών κανόνων της οικονομικής πολιτικής. «Ηταν ένας πολύ σοβαρός άνθρωπος, πρότυπο της εποχής του», μου είπε ο Γιάννης Στουρνάρας, σημερινός διοικητής της Τραπέζης, που είχε μάλιστα προσληφθεί από τον ίδιο. Οπως άλλωστε και ο Λουκάς Παπαδήμος, τέως πρωθυπουργός (2011 – 2012) και Διοικητής (1994 – 2002), που τοποθετήθηκε Οικονομικός Σύμβουλος (1985).

Είχα την τύχη να συνεργαστώ πολλές φορές με τον Δημήτρη Χαλικιά, όταν εργάστηκα στο υπουργείο και πολύ περισσότερες προσέτρεξα στις αναλύσεις και τις πληροφορίες του ως δημοσιογράφος, πάντοτε υπό την προϋπόθεση της εμπιστευτικής συζήτησης.

Υπήρξε ο κρυφός πρωταγωνιστής στην περίοδο της πολιτικής κρίσης που προκάλεσε το «σκάνδαλο Κοσκωτά», το οποίο ξεκίνησε με την καταπάτηση στοιχειωδών κανόνων του τραπεζικού συστήματος και εξελίχθηκε με την ανασύνταξη της πολιτικής σκηνής. Πιεζόμενος πανταχόθεν, δεν υποχώρησε, αλλά αντιθέτως τροφοδότησε με τις ενέργειές του τα στοιχεία που αποκάλυπταν τις διαστάσεις και τις διαδρομές του χρήματος στη δυσώδη εκείνη υπόθεση. Δεν δίστασε μάλιστα να ενεργήσει αποφασιστικά, παρά τους παλαιότατους δεσμούς με την οικογένεια Παπανδρέου, αλλά και την πρόδηλη – όσο κι αν φρόντιζε να κρατά διακριτικές αποστάσεις – πολιτική του συγγένεια με τον κεντρώο πολιτικό χώρο.

Η σπουδαιότερη συμβολή του στα κοινά, κατά την άποψή μου, ήταν η συστηματική απελευθέρωση του τραπεζικού συστήματος από τα δεσμά του κρατικού και πολιτικού συστήματος. Στην εμβριθή μελέτη του «Δυνατότητες και Προβλήματα πιστωτικής πολιτικής: Η ελληνική εμπειρία (1976)», είχε με πληρότητα αναλύσει τις πολλαπλές καθυστερήσεις και τις δυσμενείς επιπτώσεις που είχε ο έλεγχος των πιστώσεων επί της ελληνικής οικονομίας. Συμμετείχε στον σχεδιασμό, που αποκρυσταλλώθηκε με την «Εκθεση Καρατζά» και πρωταγωνίστησε στην εφαρμογή των νέων κανόνων λειτουργίας του πιστωτικού συστήματος. Αξίζει να σημειώσουμε ότι οι αλλαγές αυτές εξελίχθηκαν στην περίοδο 1987 – 1993 και προετοίμασαν ορθολογικά τη χώρα ενόψει της μεγάλης πρόκλησης που υπήρξε η Ενιαία Αγορά στο πέρασμα από την ΕΟΚ στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Εγιναν μέσα σε ταραγμένο πολιτικό περιβάλλον. Είχαν όμως τη διακριτική υποστήριξη του Ανδρέα Παπανδρέου, κυρίως όμως του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, γεγονός που οφείλεται σε σπουδαίο βαθμό στις ικανότητες του εκλιπόντος.

Οπαδός από ενωρίς της άποψης ότι η ελληνική οικονομία πρέπει να είναι ανοικτή στον διεθνή ανταγωνισμό, πίστευε πως η ένταξη στην ΕΟΚ έπρεπε να συνοδευθεί από την εκ παραλλήλου κατάργηση του πολιτικού, σε τελευταία ανάλυση, ελέγχου στην κατανομή των δανείων. Υπήρξε άλλωστε συνεπής στην άποψη αυτή. Είχε υποστηρίξει [π.χ. στη μονογραφία «Εκβιομηχάνισις της Ελλάδος» (1958)] πως η εμπέδωση αυτοτροφοδοτούμενης ανάπτυξης οφείλει να στηριχθεί στην ενδυνάμωση των εξαγωγών, ώστε η οικονομία να γίνει, το ενωρίτερο, εξωστρεφής.

Η Ελλάδα υπέφερε για πολύ περισσότερα χρόνια από όσα θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει απαραίτητο, από ένα πολύπλοκο πλαίσιο προστασίας και ειδικών κινήτρων. Ο Δημήτρης Χαλικιάς, ήδη από τη θέση του Γενικού Γραμματέα και Οικονομικού Συμβούλου στο Υπουργείο Συντονισμού (επιλεγείς σε ηλικία 26 ετών από τη σπουδαία προσωπικότητα που υπήρξε ο Γεώργιος Καρτάλης) πίστευε στην ανοικτή και ανταγωνιστική οικονομία. Οι απόψεις του ήσαν γνωστές στον αείμνηστο Πρωθυπουργό της Οικουμενικής (1990) Καθηγητή Ξενοφώντα Ζολώτα, ο οποίος, στην πρώτη μεταδικτατορική κυβέρνηση Κωνσταντίνου Καραμανλή (Αύγουστο 1974) τον τοποθετεί στην περίοπτη θέση του Οικονομικού Συμβούλου της Τραπέζης της Ελλάδος.

Δυστυχώς για όλους, όπως αποδείχτηκε από τις τραγικές επιπτώσεις της πρόσφατης κρίσης, οι απόψεις αυτές ήσαν πάντοτε μειοψηφικές. Το περίφημο «πολιτικό κόστος», το οποίο δεν υποτιμούσε ο Χαλικιάς, επιδιώκοντας πάντοτε τη σταδιακή προσαρμογή, εμπόδιζε όμως την επικράτηση της λογικής που προικοδότησε τα έξυπνα κράτη και τα κατέστησε ικανά να αντιμετωπίσουν την πρόσφατη κρίση πιο αποτελεσματικά, με μικρότερο κόστος και συντομότερα.

Πολλοί θα θυμούνται ότι ο Δημήτρης Χαλικιάς ήταν εκείνος που προειδοποίησε τον Ανδρέα Παπανδρέου για την επερχόμενη οικονομική κρίση, αμέσως μετά τις εκλογές του 1985. Σε μια συζήτηση που είχα μαζί του το 2011 διηγήθηκε την περίσταση με τον εξής τρόπο: «Είχα δώσει εντολή να με ενημερώνουν καθημερινώς για την κίνηση των συναλλαγματικών διαθεσίμων. Ενα βράδυ μού είπαν ότι είχαν πέσει στα 250 εκατ. δολάρια. Δεν αρκούσαν για να πληρώσουμε τις εισαγωγές ενός μηνός. Ο κίνδυνος ήταν σοβαρός. Τηλεφώνησα στον Παπανδρέου και του ζήτησα να τον δω αμέσως. Το επόμενο πρωινό τού το είπα και θορυβήθηκε. Του υπέδειξα να πάρει μέτρα, φορολογικά έστω, για μείωση των αναγκών του προϋπολογισμού. Το οποίο και έκανε». Ετσι ξεκίνησε η εφαρμογή του διορθωτικού προγράμματος (λιτότητας, πρακτικώς…) από τον Κώστα Σημίτη, τότε υπουργό Εθνικής Οικονομίας.

Η αμεσότητα των παραινέσεων, διατυπωμένη με τα κατάλληλα λόγια, που συστηματικά έδινε – και δίνει – η κεντρική μας τράπεζα ήταν πάντοτε το κύριο χαρακτηριστικό της συμβολής της Τραπέζης της Ελλάδος σε μια καλύτερη οικονομική πολιτική και αποδεικνύει γιατί η ανεξαρτησία του πολύτιμου αυτού θεσμού πρέπει να διαφυλάσσεται ως «κόρη οφθαλμού».

Ο Μπάμπης Παπαδημητρίου είναι δημοσιογράφος και βουλευτής (ΝΔ)