Η Δύση υποφέρει από βουλιμία

Ο λόγος που η El Pais δημοσίευσε την περασμένη Κυριακή μια εκτενή συνέντευξη της 69χρονης φιλοσόφου είναι η κυκλοφορία της τελευταίας ποιητικής της συλλογής με τίτλο «Μήδεια». Ας ξεκινήσουμε λοιπόν το σημερινό σημείωμα με ένα ποίημα από τη συλλογή αυτή. To ποίημα είναι στα ισπανικά, αλλά ο τίτλος του στα γαλλικά, «Je suis un revenant», «Είμαι ένα στοιχειό»:

Επέστρεψα από τον θάνατο./ Από το πελώριο τίποτα/ το τεράστιο/ κενό κάτω από τον μανδύα.

Je suis un revenant.

Εγινα διαφανής/ άυλη η λέξη σαν μια κλωστίτσα από σάλιο/ που τρέμει ανάμεσα στα χείλη./ Αντ-έστρεψα τη ροή της ομιλίας.

Πρόσεχε καλά τις επιθυμίες σου, εσύ/ που έρχεσαι να μ’ ακούσεις,/ μήπως και γίνουν πραγματικότητα!

Θέλησα να επιστρέψω ανάμεσα στους ζωντανούς/ να εγκαταλείψω το χάρισμα/ της αβύσσου. Θέλησα/ να κλείσω τα μάτια που σε κρατούν/ ξύπνιο στο σκοτάδι και να ανοίξω ξανά/ εκείνα που διακρίνουν/ τα πράγματα από το φως τους./ Το λαχτάρησα. Το θέλησα. Τώρα/ νοσταλγώ το βασίλειο των σκιών./ Ασφυκτιώ. Χτυπώ/ τον συμπαγή πάγο/ προσπαθώντας να ανοίξω μια τρύπα/ ένα τούνελ που οδηγεί/ πίσω στα όσα έχουν χαθεί. Koμματιάζω/ τα νύχια. Γλιστράω.

Εχω ξεχάσει πώς γίνεται.

Mελέτα τα λάθη σου/ εσύ που μπαίνεις τώρα στο κελλί μου,/ γιατί εγώ σκέφτηκα εδώ και πολύ καιρό/ τα δικά μου.

Ελεγε λοιπόν η Μαγιάρ ότι ο Αριστοτέλης τής φαίνεται πιο ενδιαφέρων από τον Πλάτωνα, γιατί οι Διάλογοι του τελευταίου είναι στην πραγματικότητα μονόλογοι, ξέρεις εκ των προτέρων πού θα καταλήξουν. Με τον Αριστοτέλη, αντίθετα, ξεκινά αυτό που σήμερα αποκαλούμε επιστήμη. «Η λογική του είναι η λογική της γλώσσας, του λόγου, ο γλωσσικός συλλογισμός οδηγεί στην επιχειρηματολογία και χρησιμεύει αποκλειστικά γι’ αυτό. Το μεγάλο λάθος είναι ότι αφήσαμε στην άκρη άλλες μορφές γνώσης».

Η Ινδία, για παράδειγμα, την οποία η Μαγιάρ έχει μελετήσει πολύ, έχει μια πολυγλωσσική κουλτούρα γιατί τα σανσκριτικά είναι πολύ συνδεδεμένα με τη μεταφυσική της. Δεν υπάρχει όμως μια τόσο σαφής διάκριση μεταξύ ύλης και πνεύματος. Η Ινδία γοήτευε πάντα τους Δυτικούς γιατί νομίζαμε ότι οι άνθρωποι αυτοί γνώριζαν τα μυστικά του κόσμου του πνεύματος. Αλλά αυτό τελείωσε. Γιατί; Επειδή την ώρα που εμείς ζηλεύαμε την εσωτερική τους ειρήνη, εκείνοι ζήλευαν τις προόδους μας. Αγοράσαμε λοιπόν τη σκέψη τους, αλλά σε φολκλορική μορφή. Και τους πουλήσαμε τον τρόπο ζωής μας. Τους κατακτήσαμε, με όπλο τη διαφήμιση, δηλαδή την κατανάλωση, δηλαδή την επιθυμία.

Το παράδοξο, σημειώνει η ισπανίδα ποιήτρια και φιλόσοφος, είναι ότι στον ινδουισμό η επιθυμία ήταν η βάση του πόνου: εξάλειψε την επιθυμία και θα πάψεις να υποφέρεις. Χωρίς επιθυμία, όμως, η αγορά δεν λειτουργεί. Γι’ αυτό και την τροφοδοτεί αδιάκοπα, συνδέοντας την με τον μύθο της προόδου και της ευτυχίας. Κανείς δεν μπορεί να αντισταθεί σ’ αυτό.

Τα ινδουιστικά φιλοσοφικά δόγματα δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες της αγοράς. Υπήρχε όμως πάντα μεγάλη ζήτηση γι’ αυτά στη Δύση. Τι κάναμε λοιπόν; Τα χρησιμοποιήσαμε διαστρεβλωμένα, ως θεραπευτική γυμναστική. Οχι για να βελτιώσουμε τη ζωή μας, αλλά για να επαναφέρουμε στον ορθό δρόμο αυτούς που είχαν εκτροχιαστεί, δηλαδή τους μη παραγωγικούς. Για να τους επανεκπαιδεύσουμε και να συνεχίσουν να παράγουν. Για να λαδώσουμε το σύστημα, όχι για να το φρενάρουμε και να σώσουμε το περιβάλλον.

Μα μπορούμε να το φρενάρουμε; «Είναι όλο και πιο δύσκολο. Είναι απαραίτητο όμως να δώσουμε τέλος στη μανία μας να ζούμε όλο και περισσότερα χρόνια. Δεν αποδεχόμαστε τον θάνατο. Ολο το πρόβλημα βρίσκεται εκεί. Δεν αποδεχόμαστε το πεπερασμένο, την ασυνέχεια σε έναν κόσμο που είναι από τη φύση του ασυνεχής. Κι αυτό, επειδή ο θάνατος είναι αντίθετος με τη λογική. Δεν χωράει στο καλούπι της. Η συνέχεια είναι μια διεστραμμένη έννοια. Οπως και η βουλιμία, που είναι η μεγάλη διαστροφή της εποχής μας γιατί σαρώνει τα πάντα στο πέρασμά της. H Δύση δεν υποφέρει πια από πείνα, αλλά από βουλιμία.

Η Σαντάλ Μαγιάρ πιστεύει ότι πρέπει να περάσουμε από την οικολογία στην οικοσοφία. Να πάψουμε να πιστεύουμε ότι η φύση μάς ανήκει και να καταλάβουμε ότι εμείς ανήκουμε στη φύση. Αναγνωρίζει ότι κάτι αλλάζει στις νέες γενιές, αλλά δεν είναι αισιόδοξη. Γιατί η καταναλωτική βουλιμία δεν περιορίζεται στην τροφή. Η βία έχει πολλές μορφές και τις μορφές αυτές δεν τις βλέπουμε. Ο θάνατος των άλλων είναι μια στατιστική. Μας συγκινεί μόνο όταν τον βλέπουμε σε μυθιστορηματική μορφή. Η πραγματικότητα δεν μας ενδιαφέρει γιατί δεν μας δίνει ευχαρίστηση. Αυτό που μας αρέσει είναι η αισθητικοποίηση του πόνου. Στην ταινία Funny Games, του Χάνεκε, ο πρωταγωνιστής κλείνει το μάτι κάποια στιγμή στον θεατή σαν του λέει: «Το βλέπεις γιατί σ’ αρέσει. Αν όχι, γιατί δεν σηκώνεσαι να φύγεις;».

Σαντάλ Μαγιάρ (1951- )

Η μεγαλύτερη αμαρτία είναι η δυστυχία

Γεννημένη στις Βρυξέλλες, άρχισε να γράφει από μικρή στα καστιλιάνικα αφού μετακόμισε με τους γονείς της στην Ισπανία. Δίδαξε αισθητική στο Πανεπιστήμιο της Μάλαγα και ειδικεύτηκε στη φιλοσοφία και τις θρησκείες της Ινδίας. Τιμήθηκε το 2004 με το Εθνικό Βραβείο Ποίησης για το βιβλίο της «Σκοτώνοντας τον Πλάτωνα», ενώ τρία χρόνια αργότερα βραβεύτηκε και για το ποιητικό της έργο. Θεωρεί πως η μεγαλύτερη αμαρτία της Δύσης είναι η δυστυχία, που είναι ένα από τα συμπτώματα της επιθυμίας, και πως μόνο με την εξάλειψή της μπορεί να επιτευχθούν η ειρήνη και η αγάπη. Η αμαρτία της Ανατολής, πάλι, είναι το σύνδρομο της Στοκχόλμης: ο θαυμασμός της για τον αποικιοκράτη. Κι εκείνη, άραγε, τρέφει ελπίδα; «Οχι, πιστεύω πως πρέπει να την εξαλείψουμε, είναι κι αυτή μέρος της επιθυμίας».