Τα τείχη κι ο Λευκός Πύργος

Η Θεσσαλονίκη ιδρύθηκε ως αστικό κέντρο το 316/315 π.Χ. από τον Κάσσανδρο, στο πλαίσιο της οικιστικής πολιτικής των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που αποσκοπούσε στη δημιουργία ισχυρών πόλεων σε θέσεις στρατηγικής σημασίας για την επικοινωνία του μακεδονικού κράτους με τον υπόλοιπο κόσμο. Η κατάκτηση της Θεσσαλονίκης από τους Ρωμαίους και η κατασκευή της Εγνατίας οδού, που ένωνε το Δυρράχιο με τον Έβρο, σηματοδότησαν τη ραγδαία ανάπτυξη της πόλης και συνέβαλαν στην ανάδειξή της σε μεγάλο εμπορικό, πολιτικό και στρατιωτικό κέντρο.

Η ρωμαϊκή πόλη-πρωτεύουσα των Βαλκανίων μετατράπηκε σταδιακά σε χριστιανικό κέντρο. Τα τείχη και τα μνημεία των Βυζαντινών Χρόνων καθόρισαν, πέραν πάσης αμφιβολίας, την ιστορική φυσιογνωμία της Θεσσαλονίκης.

ΟΙ ΟΧΥΡΩΣΕΙΣ. Στα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ. τα λείψανα της ελληνιστικής και της ρωμαϊκής οχύρωσης της πόλης ενσωματώθηκαν στον νέο οχυρωματικό περίβολο, ο οποίος ενισχύθηκε με εναλλασσόμενους τριγωνικούς προβόλους και τετράγωνους πύργους, καθώς και προτείχισμα.

Κατά τη Βυζαντινή Περίοδο έλαβαν χώρα επισκευές και προσθήκες, ενώ η τελική μορφή των τειχών (όπως τα γνωρίζουμε σήμερα) οφείλεται σε επεμβάσεις των Οθωμανών.

Η ΑΚΡΟΠΟΛΗ. Στο βορειοανατολικό τμήμα του περιβόλου των τειχών έχει προσκολληθεί, από την εξωτερική πλευρά, η Ακρόπολη, που ακολουθεί τη γενική διάταξη του τείχους στην Κάτω Πόλη, δηλαδή την εναλλαγή ορθογώνιων πύργων και αμυντικών τριγωνικών προβόλων στα πλέον ευπρόσβλητα σημεία.

ΤΟ ΕΠΤΑΠΥΡΓΙΟ. Το βορειοανατολικό άκρο της Ακρόπολης καταλαμβάνει το ξακουστό φρούριο του Επταπυργίου (Γεντί Κουλέ), έργο που προέκυψε από τη μετασκευή προϋπάρχοντος βυζαντινού φρουρίου, η οποία έλαβε χώρα το 1431, αμέσως μετά την κατάληψη της πόλης από τους Τούρκους. Το πολυγωνικό φρούριο οφείλει την ονομασία του στους επτά ορθογώνιους πύργους που το αποτελούν, μαζί με τον περίβολο και τον κεντρικό πύργο της εισόδου, που έχει σχήμα Π.

Επί Τουρκοκρατίας το φρούριο χρησιμοποιήθηκε ως έδρα του τούρκου διοικητή, ενώ στα τέλη του 19ου αιώνα προστέθηκαν κτίρια και βοηθητικοί χώροι, προκειμένου να επιτευχθεί η μετατροπή του Επταπυργίου σε φυλακές (γνωστές με την τουρκική ονομασία Γεντί Κουλέ).

Η ΑΝΩ ΠΟΛΗ. Το αποκαλούμενο διάμεσο τείχος διαχώριζε την Ακρόπολη από την περιοχή της Άνω Πόλης, το βορειότερο και ψηλότερο τμήμα του παλαιού οικιστικού πυρήνα της Θεσσαλονίκης. Το βυζαντινό τείχος που περικλείει την Άνω Πόλη ακολουθεί τη μορφολογία του βραχώδους εδάφους της περιοχής προς την Ακρόπολη.

Η Πύλη της Άννας Παλαιολογίνας (στο βορειοανατολικό άκρο του διάμεσου τείχους), που διανοίχθηκε το 1355, κατά την παραμονή της αυτοκράτειρας στη Θεσσαλονίκη, οδηγούσε από το εσωτερικό της πόλης στην εκτός των τειχών περιοχή, ενώ ο κυκλικός Πύργος της Αλύσεως ή Πύργος του Τριγωνίου, στο βόρειο άκρο των ανατολικών τειχών της Θεσσαλονίκης (από το σημείο αυτό εισχώρησαν οι Τούρκοι στην πόλη το 1430), κατασκευάστηκε τον 15ο αιώνα, ενσωματώνοντας προγενέστερο τετράγωνο πύργο της βυζαντινής οχύρωσης.

Ο ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ. Εξ όσων γνωρίζουμε από περιγραφές αλλά και παλαιές απεικονίσεις της Θεσσαλονίκης, τη θέση του ενός από τους τρεις πύργους (ακριβέστερα, του ανατολικού πύργου) του θαλάσσιου τμήματος της οχύρωσης της πόλης, το οποίο κατεδαφίστηκε το 1867, κατέχει ο περίφημος Λευκός Πύργος.

Σύμβολο και πλέον χαρακτηριστικό τοπόσημο της βορειοελλαδίτικης μεγαλούπολης, ο κυλινδρικός οχυρωματικός πύργος (με ύψος 33,90 μ. και διάμετρο 21,70 μ.) οικοδομήθηκε κατά πάσαν πιθανότητα στα τέλη του 15ου αιώνα, δηλαδή μετά την κατάληψη της Θεσσαλονίκης από τους Τούρκους, προκειμένου να αντικαταστήσει έναν παλαιότερο βυζαντινό πύργο.

Ο Λευκός Πύργος διαθέτει ισόγειο, πέντε ορόφους και δώμα (με εξαιρετική θέα στην πόλη και τη θάλασσα), που επικοινωνούν με εσωτερικό κλιμακοστάσιο. Σε κάθε όροφο σχηματίζεται μια κεντρική κυκλική αίθουσα, με την οποία επικοινωνούν μικρότερα τετράπλευρα δωμάτια, ανοιγμένα στο πάχος του εξωτερικού τοίχου.

ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ & ΧΡΗΣΕΙΣ. Στη μακρά ιστορική διαδρομή του ο πύργος άλλαξε κατά καιρούς ονομασίες και χρήσεις. Τον 16ο αιώνα αναφέρεται ως Πύργος του Λέοντος και τον 18ο αιώνα ως Πύργος της Καλαμαριάς. Τον 19ο αιώνα απαντά ως Πύργος των Γενιτσάρων και Πύργος του Αίματος (οι δύο τελευταίες ονομασίες συνδέονται με τη χρήση του πύργου ως φυλακής βαρυποινιτών).

Το 1883, κατόπιν διαταγής του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Β’, ο πύργος ασπρίστηκε και έλαβε την ονομασία Μπεγιάζ Κουλέ (Λευκός Πύργος).

Εξάλλου, οι ιστορικές μαρτυρίες και η εσωτερική διαρρύθμιση των χώρων φανερώνουν ότι ο πύργος, πέραν της αμυντικής χρήσης του, αποτέλεσε και στρατιωτικό κατάλυμα.

Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης (Α’ Βαλκανικός Πόλεμος, 26 Οκτωβρίου 1912) ο πύργος περιήλθε στο ελληνικό δημόσιο και γνώρισε εκ νέου διάφορες χρήσεις.

Ο ΕΚΘΕΣΙΑΚΟΣ ΧΩΡΟΣ. Ο Λευκός Πύργος, ως διαχρονικό μνημείο αλλά και ως εκθεσιακός χώρος, προσφέρει στους επισκέπτες του τη δυνατότητα να πραγματοποιήσουν ένα γοητευτικό ταξίδι στον χρόνο.

Κατά τα έτη 1983-1985 η 9η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων προέβη στην αναστήλωση του Λευκού Πύργου και στη μετατροπή του σε εκθεσιακό χώρο.

Τον Σεπτέμβριο του 2008 εγκαινιάστηκε η μόνιμη έκθεση, που είναι αφιερωμένη στην πόλη της Θεσσαλονίκης και την ιστορική διαδρομή της, από την ίδρυσή της έως σήμερα.

Αναδεικνύοντας με τον καλύτερο τρόπο το μνημείο, η έκθεση, που οργανώθηκε από το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης, παρουσιάζει ιδιαίτερες πτυχές της ζωής της πόλης και στιγμές-ορόσημα της ιστορίας της, αναφέρεται δε στην κομβική γεωγραφική και εμπορική θέση της, στην πνευματική και πολιτιστική ζωή της, ακόμη και στις γεύσεις της.

Οι επισκέπτες του Λευκού Πύργου έχουν την ευκαιρία να πραγματοποιήσουν ένα νοερό ταξίδι στο παρελθόν, με τη βοήθεια των νέων τεχνολογιών (εφαρμογές εικόνας και ήχου, οθόνες αφής, παρουσίαση βίντεο και προβολή διαφανειών, ηχητικά ντοκουμέντα) και τη συνοδεία της ιδιαίτερης ατμόσφαιρας, του πνεύματος και των γεύσεων της Θεσσαλονίκης.