Οι περσικοί πόλεμοι {LF}και η αρχή της Ιστορίας

Ολος ο κόσμος ξέρει τους περσικούς ή μηδικούς πολέμους. Για τον λόγο αυτό η επέτειος των 2.500 χρόνων από τις μάχες των Θερμοπυλών και της Σαλαμίνας αφορά όχι μόνο την Ελλάδα και τον απανταχού Ελληνισμό, αλλά και ολόκληρο τον κόσμο. Αλλά αυτή η παγκόσμια αίγλη των κατορθωμάτων των εμπόλεμων Ελλήνων του 5ου αιώνα π.Χ. οφείλεται όχι μόνο στη γενναία αυτοθυσία του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες και στη σοφή στρατηγική του Θεμιστοκλή στη Σαλαμίνα. Για να ξέρει ο κόσμος για τους ανθρώπους αυτούς και για τις πράξεις τους, χρειάζεται κι ένας τρίτος. Κι αυτός ο τρίτος είναι ο Ηρόδοτος Αλικαρνασσεύς, κοινώς (και όχι εσφαλμένα) ο «πατέρας της Ιστορίας».

Το είδος του λόγου που σήμερα την αποκαλούμε ιστοριογραφία ξεκινά με τον Ηρόδοτο και τις ιστορίες του, οι οποίες γράφονται 30-50 χρόνια μετά τη λήξη των περσικών πολέμων και εξαιτίας τους. Μ’ αυτή την έννοια μπορούμε να μιλήσουμε για την «αρχή της Ιστορίας», έτσι που να αντισταθμίζεται με το γνωστό (και μάλλον παρεξηγημένο) «τέλος της Ιστορίας» του Francis Fukuyama.

Ο Ηρόδοτος γεννήθηκε στην Αλικαρνασσό, σήμερα Bodrum της Δυτικής Τουρκίας. Πότε ακριβώς γεννήθηκε δεν ξέρουμε – σύμφωνα με την παράδοση γύρω στα 484 π.Χ., πάντως σε ιστορική στιγμή που δεν απέχει αισθητά από αυτήν της ναυμαχίας της Σαλαμίνας. Αρα δεν αποκλείεται ότι γιορτάζουμε φέτος όχι μόνο τη μάχη αλλά και τη γέννηση του γεννήτορα της Ιστορίας! Και όπως επισήμανε κάποτε ο νομπελίστας Γιώργος Σεφέρης, γεννημένος ο ίδιος στις ίδιες μικρασιατικές ακτές, ως υπήκοος του Σουλτάνου, ο Ηρόδοτος άρχισε τη ζωή του ως υπήκοος του «Μεγάλου Βασιλέως», του Ξέρξη δηλαδή. Ο Ηρόδοτος, στη συνέχεια, ταξίδεψε σε πολλές χώρες της Μεσογείου και της Ανατολής, μέχρι που να καταλήξει, μάλλον, στη δημοκρατική Αθήνα κατά την εποχή του Περικλή.

Στα 447 π.Χ., πάνω από τριάντα χρόνια από τις καταστροφές που προκάλεσαν οι Πέρσες στην Ακρόπολη της Αθήνας, άρχισε το φιλόδοξο πρόγραμμα ανοικοδόμησης που τα αποτελέσματά του τα θαυμάζουμε ακόμα και σήμερα. Τα ίδια χρόνια, περίπου, και μάλλον στην Αθήνα, ο Ηρόδοτος καταπιάνεται με άλλο φιλόδοξο πρόγραμμα, που κι αυτό προφανώς φιλοδοξεί να απαθανατίσει τη μνήμη των πολέμων που παρά τρίχα και με τόσες θυσίες είχαν κερδίσει οι Ελληνες. Σύμφωνα με τον ίδιο, το βιβλίο που αρχίζει τότε να γράφει αποτελεί «ιστορίης απόδεξι[ν]», που σημαίνει, στην ιωνική διάλεκτο της εποχής, την παρουσίαση των αποτελεσμάτων μιας «έρευνας». Η λέξη που ύστερα θα καλύψει ολόκληρη μια επιστήμη και το αντίστοιχο είδος του λόγου («ιστορίη»), αρχικά σήμαινε «έρευνα». Τη στιγμή εκείνη, περίπου ταυτόχρονα με το θεμέλιο λίθο του Παρθενώνα, γεννιέται η ιστορία, όπως την καταλαβαίνουμε και σήμερα.

Το αντικείμενο της ηροδότειας «έρευνας» είναι η εξιστόρηση (σύμφωνα με το σημερινό λεξιλόγιο) των γεγονότων και των πράξεων κατά τους πρόσφατους πολέμους, και από τις δύο πλευρές, όπως και τα αίτιά τους («δι’ ην αίτίην επολέμησαν αλλήλοισι»). Και όχι λιγότερο σημαντικό, επίσης, η διαιώνιση της μνήμης τους: «ως μήτε … ακλεά γένηται».

Τα εννιά βιβλία που ακολουθούν, πράγματι, και με πολλές παρεκβάσεις, εξερευνούν τα αίτια των πολέμων και αποτελούν την εκτενέστερη και πιο έγκυρη μαρτυρία που υπάρχει για όσα έγιναν από τα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. μέχρι την τελευταία μάχη (των Πλαταιών της Βοιωτίας) που έγινε στα 479. Ουσιαστικά, όσα ξέρουμε για τους περσικούς πολέμους – τα περισσότερα από αυτά που εκλαμβάνουμε και σήμερα ως τα «γεγονότα» της Ιστορίας – τα οφείλουμε στον Ηρόδοτο. Εστω και τετριμμένο, είναι αλήθεια ότι, τις περισσότερες φορές, «οι νικητές γράφουν την Ιστορία». Ετσι ήταν από την αρχή. Και η σημασία που είχαν και έχουν οι περσικοί πόλεμοι και τα γεγονότα τους, για τις μεταγενέστερες γενιές, είναι η σημασία που τους απέδωσε ο Ηρόδοτος.

Ηδη στον Πρόλογο, ο ιστορικός ονομάζει τις αντίπαλες πλευρές. Επιμένει ότι τον ενδιαφέρουν και οι δύο: η ιστορία του δεν πρόκειται να είναι μονόπλευρη (που δεν σημαίνει ότι είναι αμερόληπτη). Η ονομασία που τους δίνει έχει τεράστια σημασία: Ελληνες και Βάρβαροι. Η λέξη «βάρβαρος» σπανίζει στην ελληνική γλώσσα πριν από τους περσικούς πολέμους. Κι όπου προκύπτει, δεν έχει τη φόρτιση που της δίνουν πρώτος ο Αισχύλος και στη συνέχεια ο Ηρόδοτος – πάντα αναφερόμενοι στους περσικούς πολέμους. Ακόμα και η λέξη «Ελληνες» δεν είναι και τόσο συνηθισμένη, πριν από τους Πέρσες του Αισχύλου (472 π.Χ). Στις σελίδες του Αισχύλου και του Ηροδότου, συνειδητοποιούν οι Ελληνες της εποχής ότι είναι Ελληνες, και αρχίζει να αποκαθίσταται η ιδέα του τι σημαίνει να είσαι Ελληνας. Οποιος δεν είναι, σύμφωνα με το μεταγενέστερο ρητό, εξυπακούεται ότι είναι βάρβαρος. Δεν υπάρχει ενδιάμεση κατηγορία. Ετσι ο κόσμος διχάζεται σε δύο: οι μεν και οι δε.

Παράλληλα με τον διχασμό αυτό, στο κείμενο του Ηροδότου γίνεται η εφεύρεση της Ευρώπης ως γεωπολιτικής οντότητας, και ως αντίθετης της Ασίας. Η σημερινή αντίληψη της «Δύσης» και της «Ανατολής» (πάλι με τη γεωπολιτική έννοια των όρων) κατάγεται κατευθείαν από την τότε νεοτερική αντίληψη των αντίπαλων ηπείρων, η οποία παγιώθηκε στη συνείδηση των νικηφόρων Ελλήνων, για πρώτη φορά, ως άμεση συνέπεια των περσικών πολέμων. Οι όροι αυτοί – «Ευρώπη» από τη μία πλευρά, «Ασία» απ’ την άλλη – απαντούν συστηματικά καθ’ όλο το κείμενο του Ηροδότου, από το οποίο έγιναν κληροδότημα σε όλο τον κόσμο, αρχαίο και νεότερο.

Στη ζωηρή και σχετικά για την εποχή εμπεριστατωμένη αφήγηση του «πατέρα της Ιστορίας», χρωστάμε όχι μόνο την πληροφόρηση για τα γεγονότα, αλλά και την ιδεολογική ερμηνεία τους. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, η ερμηνεία αυτή βασίζεται στην ηρωική αντίσταση κατά των εισβολέων και στην υπέρτατη αξία της ελευθερίας. Και έτσι όπως παρουσιάζει τα γεγονότα ο ιστορικός, δεν πρόκειται τόσο για την παραδοσιακή έννοια της «αυτονομίας», που είναι κοινό γνώρισμα της αρχαίας ελληνικής πόλης-κράτους, αλλά για την ελευξερία ολόκληρης της Ελλάδος. Για να καλύψει τη νεοτερική έννοια αυτή, ο Ηρόδοτος μάλλον εφευρίσκει έναν καινούργιο όρο: Το Ελληνικόν, που σημαίνει πάνω – κάτω το ίδιο με το σημερινό «Ελληνισμός». Πρόκειται για μια ερμηνεία που θα αντέξει στον χρόνο, και μέχρι τις μέρες μας θα εμπνεύσει όχι μόνο τους σημερινούς Ελληνες, αλλά και όλη την ανθρωπότητα. Αυτά οφείλουμε στον Ηρόδοτο Αλικαρνασσέα, του οποίου το έργο αποτελεί την «αρχή της Ιστορίας», μέσα από την οποία προκύπτουν για πρώτη φορά οι έννοιες της Ευρώπης αντιμέτωπης με την Ασία και της Δύσης αντιμέτωπης με την Ανατολή.

Ο Ρόντρικ Μπίτον είναι ομότιμος καθηγητής Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Λογοτεχνίας στην έδρα Κοραή του Τμήματος Κλασικών Σπουδών του King’s College του Λονδίνου