Ιστορίες λογοκρισίας

Εχω προλάβει την επίσημη λογοκρισία. Λόγω επαγγελματικών συνθηκών μάλιστα ξέρω ακριβώς τη διαδικασία της, όσον αφορά τουλάχιστον τους στίχους των τραγουδιών. Ετος 1980, μόλις είχα τελειώσει το σχολείο και δούλευα στη δισκογραφική εταιρεία Lyra. Ενα από τα καθήκοντά μου ήταν να πηγαίνω τους στίχους των τραγουδιών που επρόκειτο να κυκλοφορήσουν σε δίσκο (ναι, δεν υπήρχαν ακόμη cd) σε κάποιο όροφο του υπουργείου Προεδρίας, στη στοά της οδού Κριεζώτου. Εκεί ήταν το γραφείο του κυρίου Χατζητάδε. Θεωρητικά, ήταν ο λογοκριτής. Μη φαντασθείτε κάποια φιγούρα βγαλμένη από έργο του Μπράντμπερι. Ενα συμπαθητικό ανθρωπάκι ήταν, με πιτυρίδα στους ώμους, μπασμένο στα χρόνια, γεροντοπαλίκαρο, που τον καταδυνάστευε, όπως είχα καταλάβει, η μητέρα του.

Δεν θυμάμαι να είχε προκύψει σοβαρό θέμα με απόρριψη στίχων – ίσως μόνο με κάποιες λέξεις από το «Μακρύ ζεϊμπέκικο για τον Νίκο (Κοεμτζή)» στη «Ρεζέρβα» του Σαββόπουλου. Είχα μάλιστα ψιλοαπογοητευτεί διότι φανταζόμουν τον εαυτό μου ως Ντολόρες Ιμπαρούρι (τρομάρα μου!) που θα έδινε μάχες για την ελευθερία του λόγου. Και, τελικά, μόνο κάτι αστεία περιστατικά είχα να διηγηθώ από τις επισκέψεις μου στον κύριο Χατζητάδε. Οπως τότε που του είχα πάει τους στίχους του Καββαδία για τον «Σταυρό του Νότου» του Μικρούτσικου και, βλέποντας τον τίτλο δαχτυλογραφημένο με κεφαλαία, με ρώτησε αν αυτός ο Σταύρος ήταν ο Ξαρχάκος. Ή όταν είχε κολλήσει σε ένα τραγούδι του Κηλαηδόνη που έλεγε «…τους έγραψα κανονικά» και αναρωτιόταν μονολογώντας πού ακριβώς τους έγραψε.

Τώρα που το σκέφτομαι νομίζω ότι ο κύριος Χατζητάδε, με τη σοφία του καταπιεσμένου ανθρώπου, παρίστανε τον χαζούλη ώστε να προσποιηθεί ότι ασκούσε έναν υποτυπώδη έλεγχο. Πάντως, αν δεν έμπαινε εκείνη η σφραγίδα με το «Εγκρίνεται», δίσκος δεν έβγαινε. Μετά ήρθε το ΠΑΣΟΚ, η λογοκρισία καταργήθηκε, υποθέτω ότι ο κύριος Χατζητάδε θα μετατέθηκε σε άλλη υπηρεσία. Στο όνομα της ελευθερίας του λόγου είδαμε και εκτρώματα, μπερδεύτηκε η βωμολοχία με τον ρεαλιστικό λόγο, κουλουβάχατα γίναμε. Δεν πειράζει. Για καλό είναι. Ας καταγραφούν και δέκα αρνητικά προκειμένου να αποτυπωθεί ένα θετικό.

Σήμερα, σαράντα χρόνια μετά από εκείνα τα επιθανάτια, ανώδυνα σκιρτήματα της επίσημης, κρατικής λογοκρισίας, η μεζούρα που μετρά τις λέξεις έχει ξαναβγεί στην παγανιά. Οχι για να απαγορεύσει αλλά για να δολοφονήσει χαρακτήρες. Δεν μιλάω για πολιτική ορθότητα αλλά για μια διαστρεβλωμένη παρενέργειά της. Αυτή που μετατρέπει τις λέξεις από εργαλεία των ανθρώπων σε χαρακτηριστικά τους. Που τις αποκόβει από το φραστικό περιβάλλον τους και τις κρεμά ως ταμπέλες. Που τις αποστραγγίζει από την γκάμα των νοηματικών τους αποχρώσεων και τις μεταμορφώνει σε στείρα συνθήματα. Που υπερβαίνει τη βασική αρχή του «σημασία δεν έχει τι λέγεται αλλά από ποιον λέγεται». Δεν υπάρχουν όμως ξεκρέμαστες λέξεις. Υπάρχουν άνθρωποι που τις εκστομίζουν. Οπως μου το έλεγε ο Σταμάτης Φασουλής στο περιθώριο μιας συνέντευξής του που δημοσιεύτηκε πριν από λίγες εβδομάδες στα «ΝΕΑ». «Βεβαίως και λέγαμε “κοντός” στο Ελεύθερο Θέατρο. Αλλά κι εμείς που το λέγαμε, κοντοί ήμασταν».