Η μετάλλαξη των ιών και των καθεστώτων

Είναι μια πολιτική υπόμνηση που μας προσφέρει ο κορωνοϊός: Αν ισχύει πως οι πανδημίες θα είναι μία από τις βασικές απειλές που θα αντιμετωπίσει σε ένα όχι και τόσο μακρινό μέλλον η ανθρωπότητα, τότε αξίζει να σταθεί κανείς σε μια διαφορά ανάμεσα στις δημοκρατίες και τα ολοκληρωτικά καθεστώτα που μάλλον έχουν υποβαθμίσει τα εγχειρίδια της πολιτικής επιστήμης.

Αυτή η διαφορά λέει πως δημοκρατία είναι εκεί όπου η αντιμετώπιση ενός ιού είναι από το πρώτο κρούσμα ένα συνεχές κυνήγι με τον χρόνο. Ενα κυνήγι όχι με τις ώρες, αλλά με τα λεπτά ή ακόμη και με τα δευτερόλεπτα. Αντίθετα, σε ένα αυταρχικό καθεστώς είναι ένα μόνιμο κρυφτό με τη διαφάνεια. Να τον σκοτώσουμε, ναι. Αλλά να μην το μάθει κανείς. Να τον σκοτώσουμε, αλλά να μείνει μεταξύ μας. Να γίνουν όλα στα κρυφά.

Συμβαίνει με τον κορωνοϊό, όπως είχε συμβεί και με τον SARS. Και συμβαίνει με τους ιούς όπως συνέβη και με τις πυρηνικές καταστροφές. Ολα πρέπει να μείνουν στο σκοτάδι, τίποτε δεν πρέπει να αμαυρώσει τη φήμη του καθεστώτος, καμία απειλή για τη δημόσια υγεία δεν επιτρέπεται να απειλήσει τη σταθερότητα. Το δυστύχημα στο Τσερνόμπιλ δεν έγινε ποτέ, οι πληροφορίες είναι δυτική προπαγάνδα, ε όχι και δυστύχημα μια μικρή διαρροή, τρώτε άφοβα μαρούλια.

Μπορεί από τότε να μην κύλησε και πολύ νερό στο αυλάκι του φιλοκαθεστωτικού φανατισμού – όλο και κάποιος θα προέτρεπε σήμερα τους αναγνώστες του να τρώνε χωρίς φόβο μαρούλια, όπως συνέβη πριν από σαράντα χρόνια. Κύλησε όμως νερό στο αυλάκι της καθεστωτικής κρυψίνοιας. Κύλησε τόσο ώστε κάθε απειλή να συνοδεύεται από ένα συνεχές κυνήγι με τον χρόνο; Τίποτε δεν είναι λιγότερο βέβαιο. Μπορεί η Κίνα του κορωνοϊού να μην είναι πλέον η Κίνα του SARS, αλλά παραμένει ακόμη μακριά από εκείνη τη χώρα που θα έσπευδε να ενημερώσει πριν τρέξει να κρύψει.

Ο SARS, υπενθύμιζε προ ημερών στο κύριο άρθρο της η Monde, σκότωσε πριν από δεκαεπτά χρόνια 774 ανθρώπους από τους 4.000 που είχαν προσβληθεί. Θα είχε σκοτώσει πολύ λιγότερους, λένε οι ειδικοί, εάν το κινεζικό καθεστώς δεν είχε κάνει ό,τι και το σοβιετικό δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα. Εάν δεν είχε επιχειρήσει να κρύψει τον ιό κάτω από το χαλί της αδιαφάνειας. Τι έχει αλλάξει δύο δεκαετίες αργότερα, κι ενώ ένας νέος ιός απειλεί την ανθρωπότητα; Πολλά και τίποτα. Ή μάλλον έχουν αλλάξει τα πάντα για να μην αλλάξει τίποτα, όπως αποκαλύπτει όχι μόνο η «δυτική προπαγάνδα», αλλά καταγγέλλει και ο δήμαρχος της Ουχάν – της μητρόπολης των 9 εκατομμυρίων κατοίκων που μπήκε πρώτη σε καραντίνα. Η κυβέρνηση του Πεκίνου, είπε αυτός, έχει μέρος της ευθύνης για την έλλειψη διαφάνειας.

Το διαπιστώνει κανείς ρίχνοντας μια ματιά στο κινεζικό κυνήγι του χρόνου. Οι πρώτες γραπτές οδηγίες του καθεστώτος δόθηκαν στις 20 Ιανουαρίου – ήταν την ημέρα που οι υγειονομικές Αρχές διαπίστωσαν πως ο ιός δεν μεταδίδεται μόνο από τα ζώα στον άνθρωπο, αλλά και από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η κήρυξη της κατάστασης έκτακτης ανάγκης ήρθε πέντε ημέρες αργότερα, την κινεζική Πρωτοχρονιά. Μιλώντας στα έξι μέλη της Διαρκούς Επιτροπής, δηλαδή στο ανώτατο καθοδηγητικό όργανο του κόμματος, ο κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ ζήτησε να «τεθούν σε απόλυτη προτεραιότητα η πρόληψη και ο έλεγχος της επιδημίας».

Το κινεζικό κυνήγι του χρόνου περιλαμβάνει ακόμη δύο σημαντικές ημερομηνίες. Την 31η Δεκεμβρίου, οπότε η Κίνα ενημέρωσε τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας για τον εντοπισμό κρούσματος. Και τη 10η Ιανουαρίου, ημέρα που ανακοινώθηκε το γονιδίωμα του νέου ιού.

Η υπόλοιπη ανθρωπότητα ήξερε πλέον με τι είχε να κάνει και η αλλαγή μοιάζει τεράστια. Σε αυτές τις τρεις εβδομάδες, ωστόσο, ήταν πολλά που θύμιζαν την εποχή του SARS και το κρυφτό με τη διαφάνεια. Η ίδια απροθυμία να κινηθεί γρήγορα ο μηχανισμός, η ίδια τάση στην αδιαφάνεια και τη λογοκρισία, η ίδια ακινησία έναντι της δράσης. Πώς αντιμετωπίζεται ένας ιός; Οχι με μέτρα προστασίας, άμεση ενημέρωση και έρευνα, αλλά με την πεποίθηση πως θα προσαρμοστεί στις ανάγκες του κρατικού μυστικού που δεν μπορεί παρά να γνωρίζουν ελάχιστοι – τα ανώτατα στελέχη του κόμματος και άντε και μερικοί επιστήμονες.

Οι ιοί ασφαλώς μεταλλάσσονται. Αυτή όμως η μετάλλαξη είναι αδύνατη – στο βάθος ο ιοί παραμένει ιοί. Αλλά τα καθεστώτα; Αυτά έχουν τη δυνατότητα να μεταλλαχτούν; Ή είναι η μοίρα τους να παραμένουν αυτό που ήταν πάντα; Η καταγγελία του δημάρχου της Ουχάν, δηλαδή η μίνι επανάσταση ενός κρατικού αξιωματούχου, υπενθυμίζει πως τα καθεστώτα δεν είναι απρόσβλητα στις μεταλλάξεις. Είναι ένα ερώτημα όμως εάν μπορούν οι μεταλλάξεις των καθεστώτων να προλάβουν τις μεταλλάξεις των ιών. Εάν το μόνιμο κρυφτό με τη διαφάνεια θα γίνει συνεχές ένα κυνήγι με τον χρόνο χωρίς σκιές και χωρίς εκείνες τις καθεστωτικές έξεις που στην εποχή της απειλής των πανδημιών μπορεί να αποβούν μοιραίες.