Η άλλη κρίση

Διάβαζα πρόσφατα κείμενα και συνεντεύξεις σημαντικών κυρίως θεατρολόγων αλλά και κριτικών της Ευρώπης και της Αμερικής που εκτός των άλλων αρνητικών που διαπιστώνει κανείς στα πνευματικά προβλήματα του σύγχρονου κόσμου, ένα τρανταχτό φαινόμενο είναι η έλλειψη θεατρικών, νέων θεατρικών κειμένων και κατά συνέπεια παραστάσεών τους.

Αν δεν υπήρχαν μερικές νησίδες που μας τροφοδοτούν σχεδόν αποκλειστικά με θέματα του σύγχρονου πολιτισμού, όπως η όντως ακμαία δραματουργία των Ιρλανδών και τα τελευταία χρόνια η ανακάλυψη παλιών και νέων έργων των ισπανόφωνων περιοχών, μια πρόχειρη ματιά θα μας έπειθε πως απουσιάζουν πλέον από τις σκηνές μας τούρκοι, βούλγαροι, γιουγκοσλάβοι, κυρίως ιταλοί, αλλά και γάλλοι, γερμανοί, βέλγοι, ολλανδοί συγγραφείς.

Ας μείνουμε στη γειτονική Ιταλία. Δεν είναι που δεν γράφονται νέα έργα, σπανίζουν και οι σοβαροί θίασοι με κλασικό δραματολόγιο.

Είναι αδιανόητο μια χώρα που κυριάρχησε για αιώνες με επαναστατικές ιδέες και μορφές στον κόσμο σήμερα να σιωπά.

Η χώρα που όρμησε στη θεατρική σκηνή ήδη από τον πρώιμο Μεσαίωνα, που με την Αναγέννηση προσέλαβε όλες τις μορφές θεάτρου που είχε καλλιεργήσει η Αρχαία Ελλάδα και η Ρώμη, που για χρόνια μονομάχησαν με εκατέρωθεν επιτυχίες η Κομέντια ερουντίτα (η λόγια κωμωδία) και η Κομέντια ντελ άρτε (η κωμωδία των μαστόρων των μπουλουκιών).

Είναι γνωστό πως θέατρο εκτός από τον δαιμόνιο Μακιαβέλι έγραψαν και ο Μιχαήλ Αγγελος και ο Γαλιλαίος. Οι λόγιοι ακολούθησαν τα χνάρια της θεατρικής γραφής και θεματικής που εκκινούσαν από τον Μένανδρο, περνούσαν από τους παντόμιμους και τους μίμους της αλεξανδρινής εποχής, παρέδιδαν τη σκυτάλη στους ρωμαίους κωμωδιογράφους και τραγικούς ποιητές (Πλούτος, Τερέντιος, Σενέκας). Από την άλλη κυνηγημένοι από βαρβάρους και αργότερα από δογματικούς χριστιανούς οι μίμοι διατρέχουν την Ευρώπη και στήνουν το πάλκο τους στις αγορές. Συχνά λόγω της θρησκευτικής και αυταρχικής εξουσίας απαγορευόταν ο λόγος και οι δαιμόνιοι εκείνοι θεατρίνοι πρότειναν τη γλώσσα του σώματος και των σωμάτων που μπορεί να εκφράσει.

Ακόμη και στην Ανατολή, στο Βυζάντιο, που βρισκόταν κάτω από τα δογματικά κουβούκλια της Παλαιάς Διαθήκης που απαγόρευε την μίμησιν πράξεων (Δεύτερη Εντολή του Μωσαϊκού Νόμου), συμπλέοντας σ’ αυτό με την απαγόρευση της μιμήσεως από το γειτονικό Ισλάμ, παρ’ όλους τους διωγμούς οι μίμοι περιφέρονταν στην αυτοκρατορία παίζοντας το κεφάλι τους, όπως ο Αγιος Πορφύριος ο εκ μίμων που αποκεφαλίστηκε γιατί «είδε το φως το αληθινόν» και ενώ παρωδούσε τη βάπτιση άρχισε να δοξολογεί τον Θεό εξοργίζοντας το ειδωλολατρικό ακροατήριο και τον ηγεμόνα του τόπου. Είναι βαμμένο με αίμα το πάλκο και όσοι έχουν μια τέταρτη διάσταση ηθοποιοί συχνά ακούνε τις φωνές των μαρτύρων μίμων και έχουν αγιάσει τη σκηνή.

Δεν χρειάζεται βέβαια να μείνω πολύ στο τι πρόσφερε στον ευρωπαϊκό πολιτισμό η Ιταλία της πρώιμης και της ώριμης Αναγέννησης και αργότερα του Διαφωτισμού.

Από τον όγδοο μετά Χριστόν αιώνα που καλόγρια Χοσμπίτα έγραψε μικρά μονόπρακτα καθημερινών σχέσεων (η πρώτη νατουραλίστρια) για να μυήσει αγράμματους πιστούς στα μυστικά του δόγματος και των μυστηρίων έως τους λόγιους όπως ήδη είπα και τους λαϊκούς καλλιτέχνες της σκηνής, η Ιταλία δημιούργησε μια τεράστια και πολύτιμη παράδοση θεμάτων, μορφών, τόπων και χαρακτήρων.

Οταν ο Γκολντόνι ήρθε σε ρήξη με τη συντεχνία της Κομέντια ντελ άρτε αφού χωρίς καμβά εκείνοι έπαιξαν αυτοσχεδιάζοντας, εκείνος έγραψε τα κείμενα αυτά κι έχουν φτάσει ως εμάς ως ανεπανάληπτα αριστουργήματα της θεατρικής τέχνης, ο Γκολντόνι λοιπόν έφυγε από την Ιταλία και τη Βενετία κυρίως και εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, μετέφερε την «ιταλική κωμωδία» στη Γαλλία (πέθανε εκεί και παρασημοφορήθηκε από τους επαναστάτες του 1797). Χωρίς αυτή την παράδοση δεν θα είχε γραφεί το έργο του Μπομαρσέ και δεν θα είχε ευδοκιμήσει ο Φίγκαρο.

Αλλά και από την άλλη πλευρά της Μάγχης έχει φτάσει η γοητεία της ιταλικής κωμωδίας. Ολα τα νεανικά έργα του Σαίξπηρ έχουν ως υπόθεση αντληθεί από λαϊκά φυλλάδια ιταλικά που κυκλοφορούν ευρέως και ο άγγλος βάρδος χωρίς να επέμβει στο ύφος και το ήθος του τοποθετεί τα πρόσωπα στη Βενετία, στη Βερόνα, στην Πάδοβα και κρατάει ακέραια τα ονόματά τους (Ρωμαίος, Ιουλιέτα, Βιόλα, Αντόνιο, Πετρούσιο κ.τ.λ.).

Δεν θα ήταν υπερβολή αν θεωρούσαμε το ιταλικό θέατρο της Αναγέννησης και των Φώτων την κολυμβήθρα του ευρωπαϊκού θεάτρου.

Ακόμη και ο Γκόγκολ σ’ όλα του τα έργα το ιταλικό πατρόν έχει υπόψη του δεδομένου πως στη Ρωσία έως το 1830 θέατρο, για λίγους δογματικούς της Ορθόδοξης Εκκλησίας, δεν υπήρχε. Και δεν είναι μόνο ο Γκόγκολ και ο Πούσκιν, είναι ο Γκριμπογέντοφ και αργότερα όλοι οι μεγάλοι θεατρικοί συγγραφείς της Ρωσίας, έως τον Τσέχοφ που πατάνε πάνω στον ιταλικό καμβά.

Αλλά η ιταλική σπορά δεν τελειώνει με τη Γαλλική Επανάσταση. Εως τα μέσα του 20ού αιώνα ο ιταλικός τρόπος και στην καταγραφή των ηθών και στους ρυθμούς και στους χαρακτήρες συνεχίζουν να δημιουργούν και νέες μορφές και νέους χαρακτήρες.

Από τον λαϊκό Νικοντέμι έως τον Πιραντέλο μια σειρά συγγραφέων ανιχνεύουν τον χάρτη των παθών και των ελπίδων ενός λαού με βάθος ιστορίας και σύγχρονα πάθη, υποταγές και τυραννίδες.

Εγραψα τα παραπάνω για να εκφράσω την απορία μου για τη θεατρική συγγραφική έρημο που είναι σήμερα η γειτονική μας χώρα.

Θα πρέπει το όλο φαινόμενο να συναρτηθεί και με τη διάχυση μιας από τις μεγαλύτερες εστίες παραγωγής έργων και εσόδων. Αλήθεια, πού είναι ο ιταλικός κινηματογράφος, ίσως ο σημαντικότερος μετά τον πόλεμο μαζί με την Αμερική.

Η Σινετσιτά που γέννησε αριστουργήματα του Φελίνι, του Ντε Σίκα, του Ροσελίνι, του Μονιτσέλι (δειγματοληπτώ) πριν γίνει ερείπιο χρησιμοποιείται επί νοικίω για να γυρίζονται με φτηνά μεροκάματα αμερικανικά φιλμ λαϊκής κατανάλωσης.

Πού είναι η Αμερική της ακμής του θεάτρου από τον Ο’Νιλ έως τον Αλμπι, μια γενναία επανατοποθέτηση του δραματουργικού προβλήματος σε συνθήκες ενός άγριου καπιταλισμού και μιας πολυεθνικής κοινωνίας.

Βέβαια υπάρχει ακόμη και μας αιφνιδιάζει ο αμερικάνικος κινηματογράφος που φαίνεται πως έχει απορροφήσει τη συγγραφική δεινότητα σημαντικών θεατρικών δημιουργών.

Από την άλλη η τηλεόραση παράγει πληθώρα καλλιτεχνικών διαμαντιών, αλλά κυρίως πνευματικό πλαγκτόν.

Κι ενώ πάνω – κάτω αυτή η κρίση του θεάτρου στην παγκόσμια σκηνή, στην Ελλάδα ευημερούν οι παραστάσεις. Προσοχή, ποτέ δεν ήμουν αντίθετος με το φαινόμενο. Χαίρομαι νέοι άνθρωποι να εκτίθενται, να δοκιμάζουν, να υπονομεύουν την παράδοση και του θεάτρου και των ηθών, των ιδεών και της αισθητικής του καιρού μας.

Είναι διεθνώς πρωτοφανές το γεγονός ότι αυτή την εποχή στην Αθήνα παίζονται 1.080 παραστάσεις, 1.080 σκηνοθεσίες με 1.080 διανομές. Γνωρίζω από κοντά τα οικονομικά αδιέξοδα και σχεδόν την ερασιτεχνική προσπάθεια νέων ηθοποιών να μυηθούν πάνω στη σκηνή στα μυστικά του θεάτρου.

Αλλά θεσμικά, παιδαγωγικά, ηθικά και πολιτικά είναι απαράδεκτο. Και από μια πλευρά είναι παιδαγωγικά θα έλεγα πολύτιμο. Γιατί αυτοί οι θίασοι εν πρώτοις για να αντιμετωπίσουν το κόστος επιλέγουν έργα που δεν απαιτούν πνευματικά δικαιώματα και ως εκ τούτου είναι κυρίως σπουδαία κείμενα της θεατρικής παγκόσμιας κληρονομιάς.

Το να παλεύει σήμερα ένας νέος ηθοποιός με τον Σίλερ και τον Αισχύλο, τον Βόιτσεκ και τον Μολιέρο, τον Πιραντέλο και τον Ο’Νιλ είναι εμπειρία, αρκεί να τους υπηρετήσει σεβόμενος τη σχολή τους, το ήθος τους, την πορεία των χαρακτήρων και βέβαια το μήνυμα που εκτοξεύουν.

Δυστυχώς αυτό δε συμβαίνει, τουλάχιστον στην Ελλάδα, σπάνια. Με το δεδομένο πως αυτά τα κείμενα δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους γίνονται μπαίγνια συχνά αδιάβαστων θεατρικά ερμηνευτών.

Και είναι κρίμα διότι αν κατορθώσει μια ομάδα νέων ηθοποιών να παίξει Ιψεν, Τσέχοφ, Μπέκετ, υπηρετώντας το ήθος και το ύφος και τη λογική των έργων, θα έχει διπλό κέρδος: θα έχει διεισδύσει στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής και θα έχει μυήσει το κοινό σεμνά στην αυτοανάλυση.