Καταρρέουμε. Ας {LF}το ευχαριστηθούμε!

Οι Γάλλοι το λένε collapsologie. Ο Πάμπλο Σερβίν και ο Ραφαέλ Στίβενς, οι συγγραφείς του παραπάνω βιβλίου που κυκλοφόρησε το 2015, προτιμούν να μιλούν για την «εφαρμοσμένη θεωρία της κατάρρευσης». Στην πραγματικότητα επεκτείνουν στη σημερινή εποχή τις σκέψεις που διατυπώνει ο Τζάρεντ Ντάιαμοντ στο πολύ γνωστό βιβλίο του για τις κοινωνίες της πρώιμης νεότερης εποχής που είχε τίτλο «Κατάρρευση. Πώς οι κοινωνίες επιλέγουν να επιτύχουν ή να αποτύχουν» (2005). Και η ουσία της θεωρίας τους είναι η εξής. Η ιστορία των ανθρωπίνων κοινωνιών δεν είναι γραμμική ούτε προοδευτική, αλλά κυκλική. Το εκκρεμές κινείται ανάμεσα σε στιγμές αρμονικής συνύπαρξης με τη φύση και περιόδους πληθυσμιακής συγκέντρωσης και κατάχρησης των φυσικών πόρων. Oταν μιλάμε συνήθως για την περιβαλλοντική κρίση, αναφερόμαστε στο ανώτατο επιτρεπτό όριο θέρμανσης της ατμόσφαιρας: 1,5 ως 2 βαθμοί. Υστερα από αυτό, οι καύσωνες και οι ξηρασίες θα πολλαπλασιαστούν, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας θα οδηγήσει σε εξαφάνιση πολλών παράκτιων περιοχών, πόλεμοι θα ξεσπάσουν για την καλλιεργήσιμη γη, ενώ η μαζική μετανάστευση από τις περιοχές γύρω από τον Ισημερινό θα προκαλέσει εθνικιστικές συγκρούσεις στις πιο κατοικήσιμες περιοχές του πλανήτη. Πρέπει, λοιπόν, όσο είναι καιρός, να απεξαρτηθούμε από τα ορυκτά καύσιμα και να στρέψουμε τις οικονομίες μας σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Ετσι τουλάχιστον σκέφτονται οι «συμβατικοί» οικολόγοι. Αλλά οι collapsologues υποστηρίζουν ότι είναι ήδη αργά για τέτοιες λύσεις. Η γη είναι ένα κλειστό σύστημα, επισημαίνουν. Οι νέες τεχνολογίες εξαρτώνται από την εκμετάλλευση μιας πολύ περιορισμένης ποσότητας σπανίων μετάλλων. Ο Ομιλος της Ρώμης έχει προβλέψει ήδη από το 1972 ότι ο συνδυασμός έλλειψης των πόρων και αύξησης του πληθυσμού θα οδηγήσει στις αρχές του 21^ου αιώνα σε καταστροφή. Εκεί βρισκόμαστε. «Μέχρι το 2035 δεν θα υπάρχει ούτε Γαλλική Δημοκρατία ούτε Ευρωπαϊκή Ενωση», εκτιμά ο Ιβ Κοσέ, υπουργός Περιβάλλοντος στη σοσιαλιστική κυβέρνηση του Λιονέλ Ζοσπέν και ιδρυτής του πρώτου think tank του κινήματος αυτού, με το όνομα Institut Momentum. Πρέπει λοιπόν να αλλάξουμε προσέγγιση. Πρέπει να προετοιμάσουμε ανθεκτικές βιο-περιοχές μικρής κλίμακας, όπου θα ζουν και θα εργάζονται μόλις μερικές χιλιάδες άτομα. Η εποχή της απεριόριστης κινητικότητας λαμβάνει τέλος. ‘Η θα ριζώσουμε ή θα πεθάνουμε.

Το 2018 κυκλοφόρησε το νέο βιβλίο του Σερβίν, με τίτλο «Eνα άλλο Τέλος -του- Κόσμου είναι δυνατό: Πώς να ζήσουμε (και όχι απλώς να επιζήσουμε) στην Κατάρρευση». Ο στόχος αυτή τη φορά είναι να αναδειχθεί μια «θετική» κουλτούρα της κατάρρευσης. «Στη Γαλλία», λέει ο συγγραφέας στο New York Review of Books, «θεωρούμε την πνευματικότητα ένα ιδιωτικό και ατομικό ζήτημα. Για να ανταποκριθούμε όμως στις προκλήσεις της σημερινής εποχής, πρέπει να αναθεωρήσουμε τη σχέση μας με τη γη, που είναι βασικά ένα πνευματικό θέμα. Πρέπει να εφεύρουμε μια νέα κοινή ιστορία, μια αίσθηση συλλογικού νοήματος που θα συνδέει την ατομική ελευθερία με έναν ανώτερο σκοπό και μια ηθική ευθύνης απέναντι στον φυσικό κόσμο».

Οι κριτικές που έχουν διατυπωθεί για την collapsologie είναι δύο ειδών. Η μία προέρχεται από ανθρώπους σαν τον φιλόσοφο Πιερ Σαρμπονιέ, σύμφωνα με τους οποίους οι collapsologues αντιπροσωπεύουν την αναβίωση ενός είδους του Ρομαντικού Μοντερνισμού που συνδέεται με μια συγκεκριμένη ανάγνωση των ιστορικών γραπτών του Ζαν-Ζακ Ρουσό. Η άλλη προέρχεται από τα Κίτρινα Γιλέκα, που θεωρούν ότι από όλη αυτή τη συζήτηση θα βγουν χαμένα τα μεσαία και κατώτερα στρώματα της κοινωνίας. Eνα από τα συνθήματά τους είναι άλλωστε «Τέλος του κόσμου, τέλος του μήνα, κοινός αγώνας». Μια από τις πιο πικρές ειρωνείες της ιστορίας, γράφει ο Χάρισον Στέτλερ στο NYRB, είναι πράγματι ότι οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής θα γίνουν πιο αισθητές στις κοινωνίες που έχουν συμβάλει λιγότερο στο πρόβλημα: στον λεγόμενο «παγκόσμιο Νότο». Θα πληγεί ασφαλώς και ο Βορράς. Με δεδομένο όμως ότι εκείνος προκάλεσε το πρόβλημα – και εξακολουθεί να διαμορφώνει τα μοντέλα παγκόσμιας ανάπτυξης σύμφωνα με τα συμφέροντά του -, θα ήταν καλύτερα να αξιοποιήσουμε τον χρόνο μας μεταρρυθμίζοντας τα οικονομικά και πολιτικά μας συστήματα και εκδημοκρατίζοντας την κοινωνία μας, παρά σχεδιάζοντας βιο-περιοχές.

«Το Τείχος» και η οικολογική καταστροφή

«Το Τείχος» κυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες. Και ο κριτικός της El Paίs μιλά για το καλύτερο δυστοπικό μυθιστόρημα που έχει κυκλοφορήσει τα τελευταία χρόνια. Και είναι επιπλέον επίκαιρο λόγω Brexit. Ο συγγραφέας, που γεννήθηκε στο Αμβούργο, μεγάλωσε στο Χονγκ Κονγκ και ζει στο Λονδίνο, περιγράφει μια Βρετανία οχυρωμένη πίσω από ένα τεράστιο τσιμεντένιο τείχος που εκτείνεται καθ’ όλο το μήκος των ακτών. Ο σκοπός του είναι να αποτρέψει την είσοδο των «Αλλων», που διέφυγαν μέσω θαλάσσης από μια τεράστια οικολογική καταστροφή με το όνομα «Η Αλλαγή». Δεν ξέρουμε τι την προκάλεσε. Ξέρουμε όμως ότι αυτοί που με τον τρόπο ζωής τους τη διευκόλυναν – η γενιά των μεγάλων – ζουν προστατευμένοι χάρις στη θυσία των νέων, που εργάζονται σκληρά στις παγωμένες αμυντικές γραμμές της χώρας. Και κινδυνεύουν να εγκαταλειφθούν στη θάλασσα αν κάποιος από τους «Αλλους» καταφέρει να περάσει το Τείχος.