«Ακουγες ένα κλάμα κι ύστερα δεν άκουγες τίποτα»

ΣΑΡΑ ΝΑΧΜΙΑ

«Εγώ ήμουν στην πόρτα. Εβλεπα»

Η Σάρα Ναχμία έφυγε για το Αουσβιτς από τη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 1943. Στο στρατόπεδο έπαθε κοιλιακό τύφο και την έριξαν σε ένα μέρος με στοίβες από νεκρούς. H γραμματέας του στρατοπέδου, χριστιανή πολωνέζα αιχμάλωτη, την έστειλε στο νοσοκομείo και την έσωσε. Στην αφήγησή της θυμάται την οπτική επαφή με το κρεματόριο:

«Τότε έρχονταν αποστολές από την Ουγγαρία. Είχε έρθει και μια αποστολή από την Κέρκυρα. Τις φέρνανε στο Μπρεζίνκι. Εκεί είχε από τη μια μεριά μια πόρτα που έμπαιναν οι αιχμάλωτοι στο στρατόπεδο και από την άλλη μεριά μια πόρτα που έβγαινε στα κρεματόρια. Εκεί ήταν και τα λουτρά όπου δούλευα εγώ και τα έβλεπα όλα. Οταν έρχονταν οι αποστολές, έβλεπα τον κόσμο που περνούσε μπροστά μας. Παιδάκια, μητέρες, γέροι κ.λπ.

Εκεί στο λουτρό δουλεύαμε οκτώ Σλοβάκες και μια Ελληνίδα. Οταν είχα βραδινή βάρδια, ξυπνούσα τον Γερμανό που είχε υπηρεσία στο κρεματόριο και τον έβλεπα. Εκείνη την ώρα δεν επιτρεπόταν να βγει κανείς από τις δουλειές του. Αλλά εγώ ήμουν στην πόρτα. Εβλεπα. Ο Γερμανός φορούσε τη μάσκα, έπαιρνε ένα κουτάκι στρογγυλό, ούτε ενάμισι κιλό πράγμα, και πήγαινε σ’ ένα παραθυράκι, μπροστά στο κρεματόριο, περίπου 50-70 πόντους μάκρος. Είχε μια σιδερένια πόρτα. Την άνοιγε ο Γερμανός και από εκεί έριχνε το αέριο. Ετσι γινόταν σ’ αυτό το κρεματόριο. Αδειαζε το κουτί και μόλις έκλεινε την πόρτα, άκουγες αμέσως ένα μουγκρητό, μια βοή. Υστερα άκουγες ένα κλάμα κι ύστερα δεν άκουγες πια τίποτα. Τότε έμπαινε ο Ζοντερκομάντο, άνοιγε τις πόρτες και τους έκαιγε. Ετσι γινόταν εκεί. Εγώ τα έβλεπα όλα αυτά. Αυτούς που δούλευαν στους Ζοντερκομάντο τούς σκότωναν κάθε έξι μήνες…».

(«Προφορικές μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης για το Ολοκαύτωμα», 1998)

ΖΕΡΜΕΝ ΜΑΝΟ

«Με έραψαν γρήγορα, με έβαλαν στο κρεβάτι»

Η Ζερμέν Μάνο γεννήθηκε το 1926 στη Θεσσαλονίκη. Μεταφέρθηκε με την οικογένειά της στο Αουσβιτς όταν ήταν 17. Στα κρεματόρια έχασε τους δύο γονείς της και τις τέσσερις αδελφές της. Η ίδια επέζησε από το διαβόητο μπλοκ 10, όπου γίνονταν τα πειράματα του Μένγκελε:

«Οταν έφτασα στο μπλοκ 10, ήμασταν 300 κορίτσια και δεν ήταν όλες Ελληνίδες, υπήρχαν Γαλλίδες, Ουγγαρέζες. Μας είπαν να πάμε στο μπάνιο και κοιτάζαμε ποιες είναι από το μπλοκ Ελληνίδες, περίπου 60 ήταν. Μας πήγαν στο μπάνιο, το νερό ήταν κρύο, μας έκοψαν τα μαλλιά και μας πήγαν πίσω στο μπλοκ 10. Τον αριθμό μού τον έβαλαν ύστερα από δύο εβδομάδες. Τα μαλλιά μου τα έκοψαν όλα και μου έβαλαν μια νυχτικιά. Ο αριθμός μου ήταν 41500. Σ’ αυτό το νοσοκομείο έμεινα ενάμιση χρόνο.

Υστερα από δύο μήνες είδα έναν γιατρό, υψηλό, τον έλεγαν ντόκτορ Σαμουέλ, ήταν Πολωνοεβραίος. Από τα 300 κορίτσια ήρθε σε εμένα γιατί ήμουν σε καλή κατάσταση, παχουλή, ήρθε στο κρεβάτι μου και μου είπε: “Μιλάω ισπανικά, μπορώ να σας μιλήσω στα ελληνικά και ισπανικά”. Και αμέσως μου είπε να μη φοβάμαι: “Θα ακούς ό,τι σου λέω εγώ, γιατί αλλιώς θα σε στείλουν στο κρεματόριο. Καλύτερα που είσαι τόσο όμορφη, δεκαεπτά χρονών, θα προσπαθήσουμε όσο μπορούμε. Τα λόγια που θα σου πω πρέπει να τα ακούσεις”. Μου είπε για δύο ημέρες να μη φάω καθόλου. Τον ρώτησα γιατί και μου είπε ότι θα με πάει σε ένα εργαστήριο που έχει μηχανές και θα μου κάνει μια εγχείρηση. “Οσο μπορώ θα σε βοηθήσω” μου έλεγε. Ημασταν περίπου δέκα κορίτσια, μας είπε ότι έπρεπε να αναχωρήσουμε με τα πόδια την άλλη μέρα, μισή ώρα δρόμο, για το Μπίρκεναου. Εγώ δεν κατάλαβα καλά. Μόλις πήγαμε εκεί, μας είπε να περιμένουμε. Βλέπαμε κάτι μηχανές που ήταν σαν αεροπλάνα, άνοιξε την πόρτα και νόμιζα ότι θα μας βάλει στον φούρνο, φοβήθηκα, αλλά είπα στα κορίτσια να μη φοβούνται, γιατί έκλαιγαν, και τους είπα θα μπω εγώ πρώτη. Μπήκα μέσα και είδα πέντε, έξι γιατρούς, αξιωματικούς, ψηλοί, μου είπαν “έλα, έλα”.

Μπαίνω μέσα και είχε δύο μεγάλες μηχανές, με έβαλαν εκεί και είχε ένα ηλεκτρικό μηχάνημα, μας έβαλαν μέσα και έτρεμα… τη μία πίσω από την άλλη. Το μηχάνημα μας το έβαζαν πάνω στην κοιλιά μας και μας πίεζε, όλα άνω-κάτω… τάση για εμετό. Οταν κατέβηκα κάτω, μου είπε ο γιατρός ότι θα ήμουν εγώ πρώτη, μου έδεσαν τα χέρια και τα πόδια για να με κάνουν εγχείρηση. Μόλις με έβαλαν πάνω στο τραπέζι, είχε πολλούς αξιωματικούς και μιλούσαν για το τι θα κάνουν.

– Δηλαδή ο δόκτωρ Σαμουέλ έκανε την εγχείρηση κάτω από τα μάτια των άλλων αξιωματικών;

Ναι, γιατί ήταν μεγάλος γιατρός. Αναισθητικό μού έδωσε, αλλά πολύ λίγο. Μόλις με άνοιξαν, δεκαοκτώ ραψίματα μετά μου έκαναν και ακούω μια διαταγή και φύγανε όλοι. Εμεινε μόνο ο γιατρός με δύο νοσοκόμες, τις Ελληνοεβραίες. Η κοιλιά μου ήταν ανοιχτή, και ακούω τον γιατρό που λέει στις άλλες: “Τι όμορφο κορίτσι, να το σώσουμε, είναι δεκαεπτά χρονών”. Μου έβγαλαν μια ωοθήκη και αμέσως με ράψανε. Με έραψαν τόσο γρήγορα, με έβαλαν στο κρεβάτι, αλλά από τις άλλες τα έβγαλαν όλα, εγώ ήμουν τυχερή. Ημουν εγώ, η Φωφώ και η Λίζα, κι αυτές σώθηκαν, έκαναν παιδιά. Ενα κοριτσάκι, πριν πεθάνει εκεί, μου είπε εάν βρω τον αδελφό της να του πω ότι πέθανε. Αυτό το κοριτσάκι ήταν δεκαπέντε χρονών, ελληνοεβραία Θεσσαλονικιά. Την έλεγαν Ντουρίκα. Υστερα φούσκωσε η κοιλιά μου, ξέχασε ο γιατρός να με ράψει ολόκληρη γιατί βιαζόταν επειδή θα έρχονταν οι αξιωματικοί. Εκλαιγα και είχα πυρετό πολύ, έκανε μόλυνση η πληγή και είπα στην Μπέλλα ότι και εγώ θα πεθάνω. Μόλις ήρθε ο γιατρός και δεν ήταν μπροστά οι άλλοι Γερμανοί, μου είπε ότι πρέπει να ζήσω, ότι εάν έχω την υπομονή θα με σώσει, πήρε ένα μυτερό μαχαίρι και μου είπε να μασήσω το πάπλωμα. Μου έβαλε το μαχαίρι και βγήκε όλο το πύο. Τρεις μήνες ήμουν στο κρεβάτι, σαν παράλυτη.

Ηρθαν μετά οι Γερμανοί και είπαν όσες ήμασταν εγχειρισμένες, όλες να πάμε στο κρεματόριο. Ο γιατρός τούς είπε όχι όλες, αυτή την κοπέλα και την άλλη τις χρειάζομαι. Θα κάνουμε και άλλη εγχείρηση, γιατί η πρώτη δεν πέτυχε, το είπε για να μας κρατήσει εκεί, να μας σώσει από τους Γερμανούς. Μια μέρα μου είπε να κρύψω το μυστικό, να μην πω ότι με έσωσε, να το κρύψω γιατί μπορούσαν οι άλλες να τον προδώσουν. Εγώ το έκρυψα, είχα περίοδο, ήμουν σε καλή κατάσταση. Μου είπε ότι εάν τύχει και τον κρεμάσουν, το πρώτο παιδί που θα γεννήσω να το ονομάσω Σαμουέλ, το όνομά του δηλαδή. Ετσι το έκρυψα το μυστικό, και ύστερα από δύο-τρεις μήνες τον έπιασαν γιατί έσωζε κοπέλες, τον κρεμάσανε μπροστά μας στο μπούνκερ, στη φυλακή του στρατοπέδου. Βλέπαμε από το παράθυρο».

(«Προφορικές μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης για το Ολοκαύτωμα», 1998)

ΜΑΡΣΕΛ ΝΑΤΖΑΡΗ

«Θα γίνη ναι  Ή όχι το ντου;»

Ο Μαρσέλ Νατζαρή έγραψε ένα δεύτερο χειρόγραφο όταν επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη μετά την απελευθέρωση του Αουσβιτς. Σε αυτό περιγράφει την αντιστασιακή δράση του την περίοδο της Κατοχής στα βουνά της Ρούμελης, τη σύλληψη και τα βιώματά του στο Αουσβιτς, καθώς και τη συμμετοχή μαζί με άλλους έλληνες Εβραίους στην εξέγερση των Ζοντερκομάντο τον Οκτώβριο του 1944:

«Στο Κρεματόριο ΙΙΙ οι Γερμανοί ήρθαν με τους καταλόγους των 200… Μόλις αρχίσαν και φωνάζαν τους Ελληνας, αυτοί δεν απαντούσαν και, σε μια στιγμή, πετιέται κάποιος Ελληνας και φωνάζει: “Θα γίνη ναι ή όχι το ντου;”. Και αμέσως όλοι, όπως ήταν, αρχίσαν και πετούσαν στους 3 Γερμανούς ό,τι είχαν, τους τραυμάτισαν, σκότωσαν πιθανώς και έναν, αυτοί όμως, αντίς να εξορμήσουν έξω από το προαύλιον του κρεματορίου, συγκεντρωθήκαν εντός αυτού. Εν τω μεταξύ, οι Γερμανοί ειδοποιηθέντες κατέφθασαν με φορτηγά αυτοκίνητα και αρχίσαν το θέρισμα, τότες άρχισε η σύγχυση. Οι ευρισκόμενοι εντός του κρεματορίου βάλαν φωτιά και, λόγω του καπνού, αναγκάστηκαν να εξέλθουν, όπου οι Γερμανοί τους θέριζαν. Οι εναπομείναντες παραδόθηκαν, όπου ήταν ο Βίκος, Μωίς και Ιζάκ. Οι Γερμανοί τους εγύμνωσαν και τους σκότωναν, ανά δέκα, και ο ένας κολλητά στον άλλον για να μην πιάνουνε πολύ τόπο».

Το χειρόγραφο που ο Νατζαρή είχε τοποθετήσει σε ένα θερμός και έθαψε στον περίβολο του Κρεματορίου ΙΙΙ ανακαλύφθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 1980. Εκείνη την ημέρα φοιτητές από τη Δασονομική Σχολή προσέφεραν εργασία στο Μουσείο του Αουσβιτς και καθάριζαν τη γύρω περιοχή από ξερά χόρτα. Την τσάντα με το θερμός ανακάλυψε πρώτος ο φοιτητής Λέσλαβ Ντιρτς, σε βάθος 30-40 εκατοστών, και την παρέδωσε στο Μουσείο. Είναι 12 σελίδες κομμένες από σημειωματάριο, φθαρμένες από την υγρασία και τη γραφή δυσανάγνωστη σε πολλά σημεία. Οταν διαπιστώθηκε ότι ήταν γραμμένες στα ελληνικά, οι υπεύθυνοι τις έστειλαν στο υπουργείο Εξωτερικών της Πολωνίας κι από εκεί απευθύνθηκαν στην ελληνική πρεσβεία στη Βαρσοβία.

(«Χειρόγραφα 1944 – 1947», 2018)

ΣΛΟΜΟ ΒΕΝΕΤΣΙΑ

«Το κλάμα ενός νεογέννητου»

«Κάποια στιγμή, κι ενώ όλοι είχαν αρχίσει να δουλεύουν κανονικά για να υποδεχτούν μια καινούργια αποστολή που είχε μόλις φτάσει, ένας άντρας απ’ αυτούς που έβγαζαν τα πτώματα από τον θάλαμο άκουσε έναν περίεργο ήχο… Νομίζαμε ότι ήταν ιδέα του. Επειτα από λίγα λεπτά όμως σταμάτησε πάλι για να μας πει ότι τώρα ήταν σίγουρος πως είχε ακούσει ένα ρόγχο. Ακούσαμε με προσοχή, και πράγματι διακρίναμε έναν θόρυβο. Ηταν σαν να έσκουζε ένα μωρό. Στην αρχή οι ήχοι ακούγονταν σποραδικά, μετά έγιναν πιο συχνοί, για να καταλήξουν σ’ ένα συνεχόμενο κλάμα, σε κάτι που μας θύμισε το κλάμα ενός νεογέννητου. Ο άντρας που το ‘χε ακούσει πρώτος πήγε να δει από πού ερχόταν ο ήχος. Ανάμεσα στα πτώματα εντόπισε τελικά την πηγή των μικρών κραυγών. Ηταν ένα κοριτσάκι, δύο μηνών το πολύ, που, κρεμασμένο ακόμα από το στήθος της μητέρας του, προσπαθούσε μάταια να θηλάσει. Εκλαιγε γιατί δεν έτρεχε άλλο γάλα. Πήρε το βρέφος και το έβγαλε από τον θάλαμο. Ξέραμε ότι ήταν αδύνατο να το κρατήσουμε εμείς, όπως επίσης και να το κρύψουμε ή να το πάρουμε κοντά μας με τη συγκατάθεση των Γερμανών. Πράγματι, με το που είδε το μωρό, ο φρουρός δε φάνηκε να στενοχωριέται ιδιαίτερα που θα έπρεπε να σκοτώσει ένα βρέφος. Το πυροβόλησε και το κοριτσάκι αυτό, που ως εκ θαύματος είχε επιζήσει από το αέριο, πέθανε».

(«Sonderkommando», 2008)