«Η κατανόηση της Γενοκτονίας προχωρεί με τη σύγκριση»

Η 75η επέτειος από την απελευθέρωση του Αουσβιτς εντάσσεται στην εποχή της. Υστερα από την αργή διεργασία του πένθους στην πρώτη μεταπολεμική περίοδο, την ένταξη της μικροϊστορίας στην ιστοριογραφία, ακόμη και τις διαμάχες που γέννησαν τα διαφορετικά αφηγήματα – όπως η πολωνική και η εβραϊκή μνήμη -, το 2020 είναι και μια αφορμή για να ανακεφαλαιωθούν τα συμπεράσματα αυτού που ο Πιερ Βιντάλ Νακέ ονόμαζε «εργασία της μνήμης». Φέτος η διεθνής κοινότητα, για παράδειγμα, αναγνωρίζει «τη θέση του Ισραήλ στη μνήμη της Shoah», όπως επισημαίνει η ιστορικός Ανέτ Βιβιορκά στη γαλλική Μοντ. Και για πρώτη φορά η επίσημη αναμνηστήρια τελετή πραγματοποιήθηκε στο Μνημείο Ολοκαυτώματος Yad Vashem στην Ιερουσαλήμ (ενώ αναμένεται μεθαύριο η δεύτερη στο Άουσβιτς). Με αυτές τις σκέψεις συναντήσαμε την ιστορικό Οντέτ Βαρών-Βασάρ, που από το 2011 διευθύνει σεμινάριο με θέμα «Η Γενοκτονία των Εβραίων: Ιστορία, μνήμη, αναπαραστάσεις» στο Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος. Στα σημαντικά βιβλία που έχει εκδώσει ανήκει το «Η ενηλικίωση μιας γενιάς. Νέοι και νέες  στην Κατοχή και στην Αντίσταση» (Εστία 2009) και «Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης. Κείμενα για τη Γενοκτονία των Εβραίων» (Εστία, β’ έκδ. 2013). Μόλις κυκλοφόρησε, εξάλλου, η μετάφρασή της στο «Σολάλ» του Αλμπέρ Κοέν (εκδ. Εξάντας, 2019) και στη Γαλλία το βιβλίο της «Des Sépharades aux Juifs Grecs. Histoire, mémoire et identité» (εκδ. Le Manuscrit, Παρίσι 2019).

Η Ημέρα Μνήμης Θυμάτων του Ολοκαυτώματος καθιερώθηκε από τους υπουργούς Παιδείας της Ευρωπαϊκής Ενωσης το 2002. Απευθύνεται, λοιπόν, στην κοινωνία και κυρίως στη νεολαία. Πιστεύετε ότι ο παιδαγωγικός στόχος εκπληρώνεται μέσα στα χρόνια;

Πράγματι, οι υπουργοί Παιδείας της ΕΕ θέσπισαν για την εκπαίδευση μια Ημέρα Μνήμης το 2002, επιλέγοντας την 27η Ιανουαρίου, ημέρα κατά την οποία το 1945 εισέρχεται στο εγκαταλελειμμένο από τους Γερμανούς Αουσβιτς μια περίπολος του στρατού της Σοβιετικής Ενωσης. Στο στρατόπεδο αυτό θανατώθηκαν σχεδόν ένα εκατομμύριο Εβραίοι απ’ όλες τις κατεχόμενες χώρες και είναι σήμερα το εμβληματικό στρατόπεδο της Γενοκτονίας. Το 2005 ο ΟΗΕ υιοθέτησε την Ημέρα, καθιστώντας την πλέον Διεθνή Ημέρα Μνήμης Θυμάτων του Ολοκαυτώματος και Πρόληψης των Εγκλημάτων κατά της Ανθρωπότητας, όπως είναι ο πλήρης τίτλος. Η Ημέρα έτσι δεν περιορίζεται στο παρελθόν – εκβάλλει στο παρόν και στο μέλλον, εφόσον μιλάει για πρόληψη. Κατανοούμε τη σημασία που έχει η πρόληψη στο σημερινό ανησυχητικό τοπίο, με τον λαϊκισμό να κερδίζει έδαφος σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, τον αντισημιτισμό να παίρνει άλλες μορφές, τις αντισημιτικές πράξεις να αυξάνονται από χρόνο σε χρόνο – μεγάλη αύξηση τα τελευταία χρόνια στη Γαλλία και στη Γερμανία -, ενώ θέσεις ξενοφοβίας δεν είναι πια περιθωριακές, αλλά εκφράζονται και από ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Στην Ελλάδα η Ημέρα Μνήμης υιοθετήθηκε γρήγορα, η πρώτη τελετή έγινε στην Αθήνα τον Ιανουάριο του 2004. Το 2005, με την ένταξη της χώρας μας στον Διεθνή Οργανισμό για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος (IHRA), εγκαινιάζεται και η περίοδος της θεσμικής μνήμης. Η κεντρική τελετή γίνεται κάθε χρόνο από τότε στην Αθήνα, οργανωμένη από την Περιφέρεια Αττικής και την Ισραηλιτική Κοινότητα Αθηνών. Τελετή μνήμης λαμβάνει χώρα και στη Θεσσαλονίκη για την Ημέρα Μνήμης, η οποία μετά από δεκαετίες οδυνηρής σιωπής αναγνωρίζει το παρελθόν της και το τραύμα που υπήρξε στην ιστορία της πόλης ο αφανισμός του 96% των εβραίων κατοίκων της. Η στάση του Γιάννη Μπουτάρη ως δημάρχου (σ.σ. 2011-1019) υπήρξε καταλυτική σε αυτόν τον τομέα και μαζί με τις προσπάθειες της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης έχουν πετύχει πολλά, όπως από το 2013 την πορεία μνήμης στην επέτειο της αναχώρησης του πρώτου συρμού από τη Θεσσαλονίκη για το Αουσβιτς (15 Μαρτίου). Το φιλόδοξο σχέδιο που έχει αναγγελθεί για το μέλλον είναι η ανέγερση ενός Μουσείου Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη, στα πρότυπα των μεγάλων μουσείων/εκπαιδευτικών κέντρων. Μετά το 2010, θα έλεγα, η Ημέρα Μνήμης εισέρχεται στην εκπαίδευση. Τα τελευταία χρόνια οι εγκύκλιοι που φτάνουν στα σχολεία από το υπουργείο ζητούν υποχρεωτική αναφορά σε εκείνη την ημέρα προς τους μαθητές. Σε πολλά σχολεία γίνονται προβολές ταινιών ή άλλες σχετικές εκδηλώσεις.

Υπάρχουν άλλες πρωτοβουλίες μέσα στην εκπαιδευτική διαδικασία;

Η δουλειά που γίνεται δεν περιορίζεται μόνο σ’ εκείνη την ημέρα. Οι εκπαιδευτικοί που ενδιαφέρονται όλο και πληθαίνουν, όπως δείχνει ο αριθμός των συμμετεχόντων στα σεμινάρια για τη «Διδασκαλία του Ολοκαυτώματος» του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος στην Αθήνα. Στο ετήσιο αυτό σεμινάριο, που λαμβάνει χώρα στην Αθήνα από το 2004 ως σήμερα και τελεί υπό την αιγίδα του υπουργείου Παιδείας, Ερευνας και Θρησκευμάτων, καθηγητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης έρχονται να ενημερωθούν για το πώς να προσεγγίσουν τη διδασκαλία μιας ύλης την οποία δεν διδάχτηκαν ποτέ. Από το 2013 γίνονται κάθε χρόνο και τα πρώτα εκπαιδευτικά ταξίδια στο Αουσβιτς ελλήνων μαθητών Γυμνασίων και Λυκείων με τη συνοδεία διδασκόντων. Εχει προκηρυχθεί διαγωνισμός για μικρές ταινίες που φτιάχνουν ομάδες μαθητών με τους δασκάλους τους. Το 2018 συμμετείχαν με ταινία 100 ομάδες μαθητών από δημόσια και ιδιωτικά σχολεία. Είκοσι πήραν διάκριση και οι πέντε τιμήθηκαν με το μεγάλο βραβείο. Περίπου 80 παιδιά με τη συνοδεία των δασκάλων τους επισκέφθηκαν ως επιβράβευση το Μουσείο και το Στρατόπεδο του Αουσβιτς – Μπίρκεναου το 2018 και το 2019 σχεδόν 100 παιδιά. Ετσι και οι πρώτοι έλληνες μαθητές αρχίζουν να γεύονται την εμπειρία πολλών μαθητών από ευρωπαϊκές χώρες και να τη μοιράζονται στην επιστροφή με τους συμμαθητές τους.

Είστε προφανώς εξοικειωμένη με την άποψη ότι στο Αουσβιτς δεν δοκιμάζεται μόνο η ιστορική μνήμη, αλλά και η ανθρώπινη υπόσταση. Είναι κι αυτός ένας τρόπος για να φέρουμε τη μνήμη του παρελθόντος στο παρόν;

Το Αουσβιτς ως μετωνυμία, δηλαδή η εξόντωση των 2/3 του ευρωπαϊκού Εβραϊσμού (περίπου 6 από τα 9 εκατομμύρια) στα έξι στρατόπεδα όπου εφαρμόστηκε η «τελική λύση», δεν είναι μόνο μια ιστορία θυτών και θυμάτων, μια ιστορία Γερμανών και Εβραίων. Ηδη αυτοί οι Εβραίοι προέρχονται από διάφορες κατεχόμενες χώρες, άρα εμπλέκεται με τις εθνικές ιστορίες αυτών των χωρών. Η εξόντωση των ελλήνων Εβραίων είναι μέρος της ελληνικής ιστορίας, των γάλλων Εβραίων της γαλλικής, των 3.000.000 πολωνών Εβραίων μέρος της πολωνικής ιστορίας, που ακόμη τους θέτει τόσα προβλήματα. Πέρα όμως από αυτό, η ναζιστική σύλληψη της εκμηδένισης και ολοκληρωτικής εξόντωσης ενός έθνους με ρίζες 20 αιώνων στην ευρωπαϊκή ήπειρο, όταν συνειδητοποιήθηκε πραγματικά η σημασία της, πράγμα που άργησε πολύ, κλόνισε κυριολεκτικά τα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού – για «σεισμό» μιλά ο φιλόσοφος Jean François Lyotard. Ολες οι αξίες που από τον Διαφωτισμό κι ύστερα αποτέλεσαν τα θεμέλια αυτού του πολιτισμού έγιναν ερείπια, η μορφή ιστορικής συνείδησης που προερχόταν από τη νεωτερικότητα υπέστη θανάσιμο πλήγμα. Αλλά και εκτός των στρατοπέδων της «τελικής λύσης», η Ευρώπη μπορούσε να απεικονιστεί τότε μ’ έναν άλλο χάρτη, όπου αντί για πόλεις υπήρχαν στρατόπεδα, και ο στιγματισμός, ο αποκλεισμός, ο θάνατος ήταν καθημερινή υπόθεση. Εκατοντάδες χιλιάδες αντιφρονούντες, αντιστασιακοί, όμηροι, Ρομ, ομοφυλόφιλοι και αιχμάλωτοι πολέμου γνώρισαν τη βία αυτών των στρατοπέδων, όπου όλα τους απέκλειαν από το «ανθρώπινο είδος» (ομώνυμο βιβλίου του γάλλου αντιστασιακού Ρομπέρ Αντέλμ). Κάθε έννοια σεβασμού στα ανθρώπινα δικαιώματα, και κατ’ αρχήν στο βασικότερο δικαίωμα, αυτό της ύπαρξης, είχε καταργηθεί. Οι άνθρωποι χωρίζονταν σε χρήσιμους και άχρηστους και ο καθένας έπρεπε να αποδείξει τη χρησιμότητά του. Ετσι σέρνονταν καταρρακωμένα άτομα στα καταναγκαστικά έργα για να κερδίσουν άλλη μία μέρα ζωής στο στρατόπεδο. Αλλά η «τελική λύση» ήταν στην κορυφή των ναζιστικών εγκλημάτων καθώς ο αντισημιτισμός ήταν στην καρδιά της ναζιστικής ιδεολογίας: καταργούσε επιπλέον κάθε έννοια σεβασμού προς τον νεκρό και τον θάνατο, αφού τα πτώματα των θαλάμων αερίων καίγονταν μαζικά στα κρεματόρια, δίχως ν’ αφήνουν κανένα ίχνος. Η διαπίστωση αυτή, που κάποιοι στοχαστές την πρωτοδιατύπωσαν στις δεκαετίες του ’80 και του ’90, αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο για να απαντηθεί το ερώτημα γιατί αυτή η ιστορία δεν είναι απλώς άλλη μία από τις πολλές φρικτές ιστορίες του παρελθόντος, αλλά μια ιστορία που αφορά τον καθένα μας σήμερα ως ενεργό πολίτη.

Μπορούμε να επικαλούμαστε τη μοναδικότητα του Ολοκαυτώματος ενώ το συσχετίζουμε με άλλες γενοκτονίες;

Αφού η συζήτηση και οι διαφωνίες για τη μοναδικότητα κράτησαν δεκαετίες και οι υπέρμαχοι της μοναδικότητας δεν δέχονταν τη σύγκριση με κανένα άλλο γεγονός, σήμερα τα πράγματα έχουν αλλάξει, για ορισμένους τουλάχιστον. Η Shoah δεν απειλείται σήμερα από σχετικοποίηση. Το σημαντικό δεν είναι να εμμένει κανείς πεισματικά σε μια μοναδικότητα, αλλά να αναδεικνύει τα στοιχεία εκείνα που δεν υπήρχαν σε άλλες γενοκτονίες. Η Shoah έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες, και αυτές είναι πολλές και τρομερές, δεν θα τις απαριθμήσω. Αν έχει κάποια μοναδικότητα, αυτό θα φανεί μέσα από τη σύγκριση με άλλες γενοκτονίες. Αν λοιπόν την κρατάμε περιχαρακωμένη και θεωρούμε ότι δεν είναι θεμιτό να τη συγκρίνουμε με άλλες γενοκτονίες, τότε δεν μπορούμε να διακρίνουμε και την ιδιαιτερότητά της.

Δεν είναι τυχαίο ότι σε ένα από τα σημαντικότερα κείμενά του, με τίτλο «Συγκρίσεις με άλλες γενοκτονίες», ο μείζων ισραηλινός ιστορικός Γιεχούντα Μπάουερ συγκρίνει τη Γενοκτονία των ευρωπαίων Εβραίων με τη Γενοκτονία των Αρμενίων από τους Τούρκους (1915) κι εκείνη των Τούτσι από τους Χούτου (Ρουάντα, 1994). Σε αυτό αναδεικνύει την εξής ιδιαιτερότητα: μόνο στην περίπτωση της Γενοκτονίας των Εβραίων ο στόχος ήταν η ολοσχερής εξόντωση.

Οι άλλες γενοκτονίες είναι «μερικές», αφορούν συγκεκριμένο πληθυσμό μιας συγκεκριμένης περιοχής· ο Μπάουερ καταλήγει να προκρίνει για τη Γενοκτονία των Εβραίων τον όρο «Ολοκαύτωμα» που σημαίνει την ολοκληρωτική εξόντωση ενός λαού, στόχος είναι δηλαδή να εξοντωθεί και ο τελευταίος επί γης Εβραίος, και το τελευταίο παιδί. Αυτό το στοιχείο, που είναι καθοριστικό, δεν συναντάται σε καμία άλλη γενοκτονία. Η γνώση και η κατανόηση προχωρούν με τη σύγκριση, όχι με την απομόνωση ενός γεγονότος, όσο τραγικό κι αν είναι αυτό. Σήμερα εξάλλου το μεγαλύτερο μνημονικό ίδρυμα στην Ευρώπη, το Mémorial de la Shoah στο Παρίσι, έχει υιοθετήσει απολύτως αυτή τη γραμμή της σύγκρισης, αγκαλιάζοντας και άλλες μνήμες. Ειδικά μνήμες αδύναμες, που τα ίδια τα θύματα δεν μπορούν να υποστηρίξουν. Ετσι, το 2019, 25η επέτειο από τη Γενοκτονία των Τούτσι από τους Χούτου, οργάνωσε πολλές δραστηριότητες για να τιμήσει την επέτειο. Στα σεμινάρια για φοιτητές, που διοργανώνει σε διάφορες χώρες, δεν επικεντρώνεται πλέον μόνο στη Shoah. Είχα τη δυνατότητα να το διαπιστώσω στο σεμινάριο που οργανώθηκε στην Αθήνα από το Mémorial και το Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων του Πάντειου Πανεπιστημίου τον Δεκέμβριο του 2019, με τίτλο «Συγκρίνοντας το Ολοκαύτωμα, γενοκτονίες και μαζικά εγκλήματα στον 20ό αιώνα». Η ανταπόκριση των φοιτητών ήταν πολύ θερμή, γιατί δυστυχώς στα ελληνικά πανεπιστήμια είμαστε ακόμη πολύ πίσω στη συζήτηση αυτών των θεμάτων, και ήταν κάτι καινούργιο για τους φοιτητές.

Στην προσωπική σας εργογραφία ξεχωρίζει η «Ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης», ενώ πρόσφατα κυκλοφόρησε στα γαλλικά το βιβλίο σας «Από τους Σεφαραδίτες στους έλληνες Εβραίους». Η συνεισφορά σας είναι μεγάλη στον τομέα της μνήμης. Σε ποιο σημείο βρισκόμαστε στην Ελλάδα σήμερα;

Η ιστορία της μνήμης της Γενοκτονίας των ελλήνων Εβραίων χωρίζεται σχηματικά σε τρεις περιόδους. Η πρώτη είναι εκείνη της σιωπής, η οποία εκτείνεται σε περίπου 45 έτη (1945-1990). Εκείνα τα χρόνια το πένθος είναι κοινοτικό και ιδιωτικό. Στην αρχή αυτής της περιόδου, όσοι επιζώντες θα παραμείνουν στην Ελλάδα και δεν θα μεταναστεύσουν θα αντιμετωπίσουν όλες τις δυσκολίες της ανασυγκρότησης σε κοινοτικό αλλά και σε προσωπικό επίπεδο, που είναι πάρα πολλές, συγκροτούν ένα νέο πεδίο στην ιστοριογραφία. Το πένθος για την απώλεια τόσων δικών τους ήταν αφόρητο, οι τελετές μνήμης γίνονταν μόνο σε συναγωγές και νεκροταφεία και αφορούσαν μόνο τα μέλη των εβραϊκών κοινοτήτων. Από την περιβάλλουσα κοινωνία υπήρχε για δεκαετίες αδιαφορία και σιωπή, στους γεννημένους μεταπολεμικά απόλυτη άγνοια, σε ένα ποσοστό αντισημιτικές απόψεις και αισθήματα. Τα πρώτα χρόνια οι πληγές του Εμφυλίου, μείζονος τραύματος για την ελληνική κοινωνία, και της Κατοχής ήταν πάρα πολλές και γενική σιωπή κάλυπτε τη δεκαετία του ’40. Η απαγόρευση του λόγου ήταν ο κανόνας και το κυρίαρχο κλίμα ωθούσε στη σιωπή.

Μόνο μετά τη Μεταπολίτευση, και ακόμη περισσότερο μετά την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης το 1982, θα ξεχυθεί ο λόγος για την τρομερή δεκαετία του ’40, όταν θα εκφραστούν και οι ηττημένοι του Εμφυλίου. Η δεκαετία του ’80 είναι στην Ελλάδα η δεκαετία της μνήμης της Αντίστασης. Ετσι η Ελλάδα δεν συμβαδίζει με την «ανακάλυψη» της Γενοκτονίας των Εβραίων που λαμβάνει χώρα σε ευρεία κλίμακα στον δυτικό κόσμο στη δεκαετία του ’80 και βαφτίζει το γεγονός «Holocaust», Ολοκαύτωμα, στον αγγλόφωνο κόσμο ή «Shoah» στον γαλλόφωνο – όρος που επίσης σημαίνει «ολοσχερή καταστροφή».

Τη δεύτερη περίοδο, από το 1990 ως το 2004, θα την ονόμαζα περίοδο αφύπνισης του ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος. Λαμβάνουν χώρα τα πρώτα συνέδρια και ημερίδες που συμβαδίζουν με την έκδοση των πρώτων μαρτυριών στα ελληνικά. Η έναρξη μιας τρίτης περιόδου, 60 χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου, εγκαινιάζεται το 2005, με την είσοδο της Ελλάδας ως μέλους στον IHRA, τον διεθνή οργανισμό για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος.  Αυτή η ένταξη αποτελεί τομή γιατί η στάση της πολιτείας οφείλει να αλλάξει και εγκαινιάζει πια την περίοδο της θεσμικής μνήμης. Αυτή χαρακτηρίζεται κυρίως από την ανάληψη πρωτοβουλιών σχετικών με τη μνήμη της Γενοκτονίας από φορείς της αυτοδιοίκησης ή της πολιτείας, από την ανέγερση μνημείων σε δημόσιους χώρους, από αναμνηστήριες τελετές συνήθως σε κάθε πόλη στην ημερομηνία της εκτόπισης.

Τα πρώτα χρόνια οι δράσεις ήταν λίγες και κάπως αμήχανες, αλλά την τελευταία δεκαετία η Ελλάδα έκανε μεγάλα βήματα  για να καλύψει τον «χαμένο χρόνο» στην επίσημη αναγνώριση αυτής της μνήμης ως μέρους της ευρύτερης συλλογικής. O ρυθμός των δράσεων έχει σαφώς επιταχυνθεί και εκπορεύονται από διαφορετικούς φορείς, δημόσιους, δημοτικούς και ιδιωτικούς, και πολλές εκδηλώσεις χαρακτηρίζονται από πρωτοτυπία. Φυσικά, χρειάζεται ακόμα χρόνος, πολλή δουλειά και καλή θέληση ώστε να εγγραφεί οριστικά πια η μνήμη της Shoah στη συλλογική μνήμη της ελληνικής κοινωνίας ως αναπόσπαστο τμήμα της. Η συνειδητοποίηση πως η εξόντωση των Εβραίων αφορά κάθε κοινωνία που είχε απώλειες, και εδώ οι απώλειες ήταν τεράστιες, χάθηκε το 83% των ελλήνων Εβραίων, είναι απαραίτητη για την αυτογνωσία μας, χωρίς την οποία δεν μπορούμε να φανταστούμε το μέλλον. Πέρα όμως απ’ αυτό, μας κάνει να συμβαδίζουμε καλύτερα με την Ευρώπη, όπου αυτή η μνήμη έχει πια κεντρική θέση.