Ο ρόλος του Προέδρου στην εξωτερική πολιτική

Στο πολίτευμα της προεδρευομένης δημοκρατίας που προβλέπει το ισχύον Σύνταγμα της Ελλάδας, ο Πρόεδρος γενικά είναι ανεύθυνος και ο ρόλος του καθαρά τελετουργικός. Παρά ταύτα, το Σύνταγμα του εκχωρεί υπαρκτές αρμοδιότητες στον ορισμό υπηρεσιακής κυβέρνησης (επιλέγει τον πρωθυπουργό μεταξύ των προέδρων των τριών ανώτατων δικαστηρίων) και στη διαδικασία του σχηματισμού κυβέρνησης (όταν δεν υφίσταται κοινοβουλευτική πλειοψηφία).

Ατύπως όμως, και μάλιστα σε περιόδους εθνικής κρίσης, ο Πρόεδρος εκ των πραγμάτων αποκτά ρόλο:

1. Λειτουργεί ως διαμεσολαβητής μεταξύ των κομμάτων.

2. Συγκαλεί το Συμβούλιο Πολιτικών Αρχηγών, υπό την προϋπόθεση της συναίνεσης των τελευταίων ή με πρωτοβουλία της κυβέρνησης.

3. Εχει τη δυνατότητα να διαδραματίσει παρασκηνιακό ρόλο, όπως αποδείχθηκε ότι έγινε με τον κ. Παυλόπουλο το 2015.

4. Εχει τη δυνατότητα να εκπέμψει προς τον ελληνικό λαό τις απόψεις του με διαγγέλματα, λόγους κ.λπ., όπως συμβαίνει επίσης με τον κ. Παυλόπουλο.

5. Διαθέτει το έσχατο όπλο της παραίτησης σε περίπτωση που διαφωνεί με μια μείζονα κυβερνητική επιλογή, όπως (σύμφωνα με τον τότε ημερήσιο Τύπο) είχε διαμηνύσει το 2015 ο κ. Παυλόπουλος ότι θα έπραττε εάν η Ελλάδα αποχωρούσε από την ευρωζώνη.

6. Αν και η υπογραφή του στους νόμους που υιοθετεί η Βουλή είναι υποχρεωτική, ο Πρόεδρος μπορεί να εξετάσει τη συνταγματικότητά τους. Επίσης μπορεί να καθυστερήσει ή να αρνηθεί να επικυρώσει αποφάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου που πάσχουν νομικά, όπως έγινε με την τοποθέτηση ανώτατων δικαστών από την κυβέρνηση Τσίπρα κατά την προεκλογική περίοδο του 2019.

7. Σε περίπτωση εθνικής κρίσης μπορεί να λειτουργήσει ως συγκολλητική ουσία μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων, μοχλός εθνικής ενότητας και ομοψυχίας.

8. Γενικά, η επιρροή του Προέδρου είναι ανάλογη του ηθικού και πνευματικού κύρους του, της κοινωνικής αποδοχής του, της εμπιστοσύνης που έχει σε αυτόν ο λαός, της διπλωματικής και πολιτικής εμπειρίας του και του ήθους του.

Στην παρούσα συγκυρία διακυβεύεται η συνολική γεωπολιτική ισορροπία στην Ανατολική Μεσόγειο. Ουσιαστικά το διακύβευμα είναι η απόκρουση της επιχείρησης ανασύστασης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε Λιβύη, Συρία και Αιγαίο. Η Τουρκία εκμεταλλεύεται την εύνοια του Τραμπ και του Πούτιν, την αδράνεια της ΕΕ, του ΟΗΕ και του ΝΑΤΟ. Η Ελλάδα καλείται να αντιμετωπίσει τη μεγαλύτερη ίσως γεωπολιτική πρόκληση από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Πρόεδρος θα αποκτήσει εκ των πραγμάτων ρόλο, από την ίδια τη ροή των γεγονότων.

Οπότε το πρόσωπο που θα προταθεί θα πρέπει αυτονοήτως να πληροί τις προδιαγραφές που απαιτεί η συγκυρία: 1. να εκφράζει το συλλογικό πατριωτικό αίσθημα, την εθνική ενότητα, συνείδηση και αξιοπρέπεια, 2. να μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα συνεννόησης μεταξύ των κομμάτων αλλά και μεταξύ του πολιτικού συστήματος και της κοινής γνώμης, γ. να εμψυχώνει και να συμβουλεύει την κυβέρνηση.

Οταν, στην αρχή της θητείας του, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ δεχόταν αφόρητες πιέσεις από ολόκληρο το έντρομο βρετανικό πολιτικό σύστημα να υποκύψει στον εκβιασμό του Χίτλερ, αποσύρθηκε στην οικία του να σκεφτεί. Αίφνης τον επισκέφθηκε απροειδοποίητα ο (συνταγματικά ανεύθυνος) βασιλιάς Γεώργιος VI, ο οποίος τον ενεθάρρυνε να εμμείνει στην απόφασή του να αντισταθεί στη ναζιστική λαίλαπα. Απόφαση που κωδικοποιήθηκε στην περίφημη φράση του Τσόρτσιλ «We will never surrender».

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Γενεύης