Ξανά στο σημείο μηδέν η Μέση Ανατολή

Η απώλεια του τελευταίου προπυργίου του Ισλαμικού Κράτους (ΙΚ) στην Μπαγούζ της Συρίας, κοντά στην ιρακινο-συριακή μεθόριο, τον Μάρτιο του 2019 σήμανε το τέλος μιας απροσδόκητα δυναμικής εξάπλωσης στο Ιράκ και στη Συρία του Ισλαμικού Κράτους του Ιράκ (ΙΚΙ) μιας μικρής σουνιτικής οργάνωσης τζιχαντιστών του Ιράκ, η οποία προώθησε συστηματικά την εθνοκάθαρση ή υποδούλωση μη σουνιτικών πληθυσμών στα εδάφη που ήλεγχε. Το βασικό δομικό πρόβλημα που επέτρεψε την τάχιστη ριζοσπαστικοποίηση σουνιτικών πληθυσμών από το ΙΚ ήταν η διαχρονική αποτυχία δημιουργίας λειτουργικών κρατικών δομών που θα ενσωμάτωναν εξισορροπητικά τις πολιτικές φιλοδοξίες τόσο των σουνιτών όσο και των σιιτών στα κέντρα λήψης αποφάσεων στο μετασανταμικό Ιράκ και στη Συρία του Μπασάρ αλ Ασαντ.

Παρ’ όλα αυτά, η δημιουργία του Ισλαμικού Κράτους για τους σιίτες και η καταστροφή του για τους σουνίτες αποτέλεσαν σκληρά μαθήματα σχετικά με τα αδιέξοδα του σεχταρισμού. Μια πρώτη αντανάκλαση αυτής της ανάγνωσης αποτελούν οι δυναμικές διαδηλώσεις νέων Ιρακινών σε μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας τους τελευταίους τρεις μήνες, όπως στη Βαγδάτη και στη Νασιρίγια, οι οποίοι – βάζοντας στην άκρη θρησκευτικές ή εθνοτικές διαφορές – διεκδικούν μαζικά καλύτερες ευκαιρίες για εργασία και οικονομική ανέλιξη, καθώς και λειτουργικές δημόσιες υπηρεσίες σε ένα κράτος πλούσιο τόσο σε φυσικούς πόρους όσο και σε διαφθορά και νεποτισμό.

Δυστυχώς, οι απαιτήσεις αυτές αντιμετωπίστηκαν με σφοδρότητα από τις δυνάμεις ασφαλείας του Ιράκ και τις σιιτικές παραστρατιωτικές δυνάμεις προκαλώντας εκατοντάδες θανάτους. Ομως, οι κοινωνικές αντιδράσεις γιγαντώθηκαν, επιφέροντας την πτώση του νεοεκλεγέντος ιρακινού πρωθυπουργού τον Νοέμβριο του 2019, Αντέλ Αμπντούλ Μάχντι, και ακολούθως θέτοντας ψηλά τον πήχη της αντικατάστασής του από τις πολιτικές ελίτ που αντιπροσωπεύουν τους σιίτες, σουνίτες και Κούρδους τους Ιράκ. Ιδιαιτέρως, στην περίπτωση των σιιτών, του πιο ισχυρού πληθυσμιακά και πολιτικά στοιχείου του Ιράκ, το χάσμα μεταξύ των σιιτικών φιλοϊρανικών κομμάτων και των σιιτικών κομμάτων με μεταρρυθμιστική και εθνικιστική ατζέντα διευρύνθηκε.

Ακολούθως, η εντεινόμενη πολιτική διάσταση μεταξύ τους αποτέλεσε ευκαιρία, ώστε η πολιτική αντιπαράθεση στο γειτονικό Ιράκ να πάρει τον χαρακτήρα συνεκτικών εθνικών μεταρρυθμιστικών επιλογών με τη στήριξη ενός κομματιού των σιιτών, της πλειοψηφίας των σουνιτών καθώς και Κούρδων του Ιράκ. Δυστυχώς, η δυναμική αυτή φαίνεται να έχει διακοπεί βιαίως μετά τη δολοφονία του υψηλόβαθμου στρατιωτικού αξιωματούχου του Ιράν, Κασέμ Σουλεϊμανί, από τον αμερικανικό στρατό. Η ενέργεια αυτή ενίσχυσε το φιλοϊρανικό σιιτικό στρατόπεδο με αποτέλεσμα τα σιιτικά κόμματα να επιδείξουν πνεύμα σύμπνοιας και να ψηφίσουν μαζικά στο κοινοβούλιο υπέρ της αποχώρησης των αμερικανικών δυνάμεων, ενώ οι σουνίτες στη μεγάλη τους πλειοψηφία καθώς και οι Κούρδοι απείχαν. Ο κοινοβουλευτικός αυτός διχασμός με επίδικο την αμερικανική παρουσία θέτει πάλι σε κίνηση της μυλόπετρες του σεχταρισμού στο Ιράκ με ακόμα άγνωστες συνέπειες για την ένταση και χρονική διάρκεια της κρίσης.

Το βασικό ερώτημα που προκύπτει σε αυτό το κρίσιμο χρονικό σημείο είναι το κατά πόσο η ΕΕ είναι έτοιμη και αποφασισμένη μαζί με τη Βρετανία ν’ αναλάβουν πρωτοβουλίες που θα πείσουν τόσο τις ΗΠΑ όσο και το Ιράν να αποφύγουν μια απευθείας σύγκρουση ή έναν πόλεμο δι” αντιπροσώπων (proxy war) μέσα στο ίδιο το Ιράκ με καταστροφικές συνέπειες για τη χώρα και την ευρύτερη περιοχή.

Ο δρ Αθανάσιος Μανής είναι ερευνητής σε θέματα Τουρκίας και Μέσης Ανατολής στο ΕΛΙΑΜΕΠ