Η λειτουργία {LF}των αντιπροσώπων

Τα τελευταία χρόνια συνηθίζουμε να χαρακτηρίζουμε τις συγκρούσεις στη Συρία ως το αρχέτυπο των πολέμου «δι’ αντιπροσώπων» (proxy war). Παραδοσιακά, με τον όρο εννοούμε μια πολεμική αντιπαράθεση στην οποία εμπλέκονται δύο ή περισσότερα εξωτερικά κράτη χρησιμοποιώντας άλλες ένοπλες δυνάμεις (επίσημες και ανεπίσημες) και όχι τις δικές τους. Στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου αυτή ήταν η συνηθισμένη μέθοδος με την οποία λειτουργούσαν τα δύο μεγάλα στρατόπεδα, ΗΠΑ και ΕΣΣΔ. Στην περίπτωση της Συρίας τα πράγματα είναι περιπλοκότερα. Δεν μιλάμε για εμπλοκή μόνο δύο μερών, αλλά μιας σειράς κρατικών και μη κρατικών δρώντων που υποστηρίζουν άμεσα ή έμμεσα μια από τις δύο πλευρές για να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται κρατικοί δρώντες αλλά και ισλαμιστικά κινήματα και τρομοκρατικές οργανώσεις. Επί της ουσίας, στην περίπτωση της Συρίας, τυποποιήθηκε με έναν ιδιαίτερο τρόπο η εμπλοκή πολλών και διαφορετικών δρώντων στα πεδία των αντιπαραθέσεων της Μέσης Ανατολής. Αυτή την εμπλοκή την παρατηρούμε, όλο και εντονότερα, σε μια σειρά από χώρες της ευρύτερης Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής και κυρίως εκεί όπου υπάρχουν σε εξέλιξη εμφύλιες συγκρούσεις, όπως η Λιβύη και η Υεμένη, αλλά και σε χώρες που χαρακτηρίζονται από αστάθεια και αναταραχή, όπως το Ιράκ και ο Λίβανος.

Αυτό που αξίζει να αναδειχθεί, μια και σε σημαντικό βαθμό εξηγεί και την εξέλιξη της κατάστασης στη Μέση Ανατολή σήμερα, είναι η εμπλοκή δύο συν μίας περιφερειακών δυνάμεων. Το Ιράν και η Σαουδική Αραβία, ως οι δύο βασικοί κρατικοί πυλώνες της σεχταρικής διένεξης σουνιτών – σιιτών, διαγκωνίζονται για τον έλεγχο και την κινητοποίηση διαφόρων ομάδων, με στόχο να πλήξουν άμεσα ή έμμεσα τον αντίπαλο (χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί η επίθεση στις εγκαταστάσεις της Αράμκο). Στην Υεμένη, στον κλιμακούμενο εμφύλιο πόλεμο, αυτή η αντιπαράθεση είναι εμφανέστερη. Εκτός όμως των δύο υπάρχει και η Τουρκία, η οποία έχει έντονη εμπλοκή στην περιοχή, που λειτουργεί ως περιφερειακή δύναμη, αρκετές φορές όμως αποσταθεροποιητικά. Αλλωστε, δεν πρέπει να παραβλέπουμε το γεγονός πως οι αντιπρόσωποι, ειδικότερα όταν αυτοί είναι εξτρεμιστικά κινήματα, παραστρατιωτικές ομάδες, τρομοκρατικές οργανώσεις και μισθοφόροι, μπορούν να ανεξαρτητοποιηθούν και να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα.

Αυτή η διάσταση, της ιδιάζουσας λειτουργίας των κρατών της περιοχής, ήρθε στην επιφάνεια μετά την εκτέλεση του Σουλεϊμανί. Για να μπορέσει κάποιος να κατανοήσει την πολιτική αλλά και τον τρόπο λειτουργίας του Ιράν, θα πρέπει να βγει εκτός του κλασικού πλαισίου της θρησκευτικής ηγεσίας. Οι Φρουροί της Επανάστασης, η δύναμη Κουντς, η πολιτοφυλακή των Χούθι στην Υεμένη και η Χεζμπολάχ στον Λίβανο είναι σημαντικές πτυχές του παζλ και ακολουθούν διαφορετικούς κανόνες εμπλοκής. Αυτή όμως η περίπλοκη κατάσταση διαμορφώνει και ένα απαιτητικότερο πεδίο για την εμπλοκή των διεθνών εξωτερικών δρώντων όπως οι ΗΠΑ, αλλά και η Ρωσία. Η δεύτερη κινείται πιο άνετα στα γκρίζα σημεία της αντιπαράθεσης στην περιοχή, καθώς εδώ και μερικά χρόνια λειτουργεί με υβριδικούς τρόπους. Για τις ΗΠΑ, από την επέμβαση στο Ιράκ και μετά, η περιοχή αποτελεί μια δύσκολη εξίσωση. Παλεύουν διαρκώς με τη στρατηγική επιλογή να μεταφέρουν το κέντρο βάρους στην Ασία, αλλά και την ανάγκη να μην αποσταθεροποιηθεί πλήρως η Μέση Ανατολή. Η εκτέλεση του Σουλεϊμανί ανέδειξε όμως και τα διλήμματα που θα αντιμετωπίζει η Δύση όταν θέλει να εμπλακεί σε περίπλοκες περιφερειακές συγκρούσεις, όπου τα κράτη όχι μόνο δεν είναι οι μοναδικοί δρώντες, αλλά πολλές φορές ούτε καν οι βασικοί.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών και ερευνητής στο ΕΛΙΑΜΕΠ