Η εξέγερση των ελίτ

Εν μέσω έντασης μεταξύ Ιράν – ΗΠΑ και ραγδαίων εξελίξεων στην Ανατολική Μεσόγειο, θα φανεί παράξενο ότι αφιερώνουμε το σημερινό σημείωμα σε δύο πρόσφατα γεγονότα της «ελαφράς» επικαιρότητας: τις αντιδράσεις που προκάλεσε η παρουσίαση των κινηματογραφικών βραβείων Χρυσές Σφαίρες από τον βρετανό κωμικό Ρίκι Τζερβέις, και την ανακοίνωση του πριγκιπικού ζεύγους Χάρι και Μέγκαν Μαρκλ ότι αποσύρονται από τα επίσημα καθήκοντά της.

Και όμως, αυτές οι δύο σελέμπριτι ειδήσεις αποτελούν μία ακόμα αποτύπωση της κύριας διαχωριστικής γραμμής που διατρέχει τις δυτικές κοινωνίες τα τελευταία χρόνια: την πόλωση μεταξύ λαού και ελίτ. Και ενώ τα προηγούμενα χρόνια η έμφαση ήταν στο να κατανοηθεί η δυσαρέσκεια της ασαφούς και απειλητικής οντότητας «λαός», τα δύο επεισόδια δείχνουν πώς και η συμπεριφορά και αντιλήψεις του άλλου πόλου – των ελίτ – επιτείνει αυτό το χάσμα.

Ο τίτλος του σημειώματος – η εξέγερση των ελίτ – προέρχεται από το ομώνυμο βιβλίο του αμερικανού φιλοσόφου Κρίστοφερ Λας, το οποίο, αν και γράφτηκε πριν από σχεδόν 30 χρόνια, παραμένει η πιο διεισδυτική ανάλυση της σημερινής κατάστασης. Ο Λας ισχυριζόταν ότι οι ελίτ της φεουδαρχικής και βιομηχανικής εποχής αντλούσαν τη νομιμοποίησή τους από γενικά αποδεκτές αξίες – π.χ. την κοινή θρησκεία ή εθνικότητα – και την αίσθηση καθήκοντος προς την κοινωνία, από την αυτοθυσία της ιπποσύνης στον Μεσαίωνα στην κουλτούρα λιτότητας και πειθαρχίας της αστικής τάξης ως αντανάκλαση των θυσιών και δυσκολιών του απλού λαού.

Το επιχείρημα του Λας είναι πως από τη δεκαετία του ’80 οι ελίτ έχουν πάψει να αναζητούν αναφορές και νομιμοποίηση στις αξίες του λαού. Αντίθετα, συμπεριφέρονται οι ίδιες ως εξεγερμένος λαός επιζητώντας να χειραφετηθούν από υποχρεώσεις και δεσμεύσεις, από τη φοροαποφυγή των πολύ πλουσίων στην περιφρόνηση των πολιτιστικών ελίτ – διανοουμένων, αστέρων του κινηματογράφου κ.ο.κ. – προς φερόμενες ως «αυταρχικές» και «πατριαρχικές» αντιλήψεις που όμως παραμένουν το σημείο αναφοράς των περισσότερων απλών ανθρώπων.

Η παραίτηση του πριγκιπικού ζεύγους – το λεγόμενο «Megxit» – είναι ένα τυπικό παράδειγμα αυτής της εξέγερσης των ελίτ, όπου η βασιλική ιδιότητα αντιμετωπίζεται όχι ως καθήκον προς ένα πολιτικό σώμα με συγκεκριμένη τοπικότητα και ιστορικότητα, αλλά ως βάρος που εμποδίζει την ατομική αυτοπραγμάτωση των μελών της ελίτ – τα οποία βέβαια δεν απεμπολούν στην πράξη ούτε τον πλούτο ούτε τα προνόμια της παρουσίας στο διεθνές τζετ σετ.

Παρομοίως, ο Τζερβέις ανέδειξε με τον βιτριολικό του λόγο την υποκρισία τού να κάνεις κήρυγμα για το περιβάλλον ενώ χρησιμοποιείς ιδιωτικά τζετ, ή να μιλάς για τα δικαιώματα των γυναικών ενώ εργάζεσαι σε μια βιομηχανία όπου οι σεξουαλικές παρενοχλήσεις ήταν κοινό μυστικό για δεκαετίες. Η έκρηξη υποστήριξης προς τον Τζερβέις από απλούς σχολιαστές στο Διαδίκτυο, που είδαν επιτέλους κάποιον να λέει δημόσια όσα οι περισσότεροι σκέφτονταν, έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τη δυσανεξία που εξέφρασαν μαζί του οι αστέρες του Χόλιγουντ.

Αυτή η συμπεριφορά των ελίτ – η αυτοαναφορική ηθικολογία και η από καθέδρας καταδίκη παραδοσιακών αξιών και σταθερών – δεν έχει θεωρητικό μόνο ενδιαφέρον. Πολλά ζητήματα για τα οποία μιλούν διασημότητες και άλλες ελίτ σήμερα, όπως η περιβαλλοντική αλλαγή και η θέση των γυναικών, είναι όντως σημαντικά και απαιτούν αλλαγές. Η αποτελεσματική αντιμετώπισή τους όμως ποτέ δεν θα λάβει χώρα όσο υπάρχει η αίσθηση ότι οι θυσίες της προσαρμογής, και το συνεπαγόμενο αίσθημα ενοχής, φορτώνονται στους πολλούς για να διασωθεί το υλικό και πολιτιστικό κεφάλαιο των λίγων.

Ο Αγγελος Χρυσόγελος είναι λέκτορας Διεθνών Σχέσεων στο London Metropolitan University