Το αυτονόητο σύστημα{CR}

Με την ολοκλήρωση της συνταγματικής αναθεώρησης και με δρομολογημένη την επιλογή Προέδρου της Δημοκρατίας, σειρά στα θεσμικά παίρνει ο εκλογικός νόμος. Η αλλαγή του είναι αναγκαστική – ούτε η παρούσα κυβέρνηση θέλει ούτε το πολιτικό μας σύστημα αντέχει τον νόμο που ψήφισε μόνος του ο ΣΥΡΙΖΑ – αλλά και συνιστά, εκ φύσεως, άσκηση ισορροπίας: ζητούμενο δεν είναι ο εκλογικός νόμος να αλλάξει για να υπηρετήσει συγκυριακές ανάγκες ή συμφέροντα, αλλά να διορθωθούν υφιστάμενες αδικίες χωρίς να δυσκολεύονται η ελεύθερη έκφραση των πολιτών και η διακυβέρνηση της χώρας.

Αν θέλαμε να συμβάλουμε στην ουσία της σχετικής συζήτησης, τα πεδία στα οποία θα έπρεπε να στραφούμε είναι, κατά τη γνώμη μου, τα ακόλουθα:

n Ο ενταφιασμός της «απλής και άδολης» αναλογικής. Το σύστημα αυτό, που ψηφίστηκε το 2016 χάρη στην επιμονή και τον καιροσκοπισμό της προηγούμενης κυβέρνησης, όχι μόνο δεν αποτελεί «αίτημα της κοινωνικής πλειοψηφίας», όπως το είχε το αποκαλέσει ο απελθών πρωθυπουργός, αλλά συνιστά βέβαιη μέθοδο πολυκερματισμού: θα είχαμε 15 κόμματα στη Βουλή του 2015 και ελάχιστα λιγότερα στη σημερινή. Παγίωσή της θα οδηγούσε σε δύο εξίσου ανεπιθύμητα και αντιδημοκρατικά φαινόμενα: ακυβερνησία ή παρά φύσιν συμπράξεις.

n Η υπέρβαση των προβλημάτων του βραχέος χρόνου. Στη συνταγματική αναθεώρηση του 2019 ορθώς δεν άλλαξε ο απαιτούμενος για την άμεση ισχύ εκλογικού νόμου αριθμός των 200 βουλευτών (άρθρο 54), γιατί αυτό αφενός δεν συζητήθηκε καν στην προτείνουσα Βουλή και αφετέρου θα συνιστούσε «κομματικού» και όχι θεσμικού τύπου «λύση». Το να μπορέσουν να βρεθούν – που δεν μπορούν – 200 ψήφοι στην παρούσα Βουλή και το πώς θα υπερπηδηθεί το – ψηλό – εμπόδιο των επόμενων εκλογών, που θα διεξαχθούν με απλή αναλογική, είναι ζητήματα με πολιτική σημασία, αλλά που δεν πρέπει να καθορίσουν τη φιλοσοφία του νέου εκλογικού νόμου.

n Ο εξορθολογισμός του bonus. Με εκτός εξέτασης την απλή αναλογική και δεδομένο ότι το σημερινό bonus των 50 εδρών στο πρώτο κόμμα, έστω και με νίκη με μία ψήφο, είναι υπερβολικά υψηλό, άδικο και τεχνικά προβληματικό («καραμπόλες» εδρών), το ζήτημα είναι «ποιο bonus». Η σύνδεση με το εκλογικό ποσοστό είναι απαραίτητη. Από εκεί και πέρα, θα μπορούσαν να συζητηθούν: bonus από ένα ποσοστό και πάνω (όχι μικρότερο από 37%), σταθερό (όχι κάτω από 20 και όχι πάνω από 35 έδρες) ή κυμαινόμενο (ανάλογα με το τελικό εκλογικό ποσοστό του πρώτου κόμματος ή τη διαφορά του από το δεύτερο) και σε σχέση με ένα «κατώφλι» (π.χ. 20 έδρες για ποσοστό 25% και μία έδρα για κάθε επιπλέον μονάδα) ή με αναφορά μόνο στο τελικό ποσοστό (π.χ. μισή έδρα για κάθε μονάδα, δηλαδή με 32%, 16 επιπλέον έδρες).

n Τα υπέρ και τα κατά ενός «γερμανικού τύπου» συστήματος. Από το ΚΙΝΑΛ παλαιότερα, τότε που λεγόταν ΠΑΣΟΚ, και πιο πρόσφατα από στελέχη της Νέας Δημοκρατίας, συμπεριλαμβανομένου του ίδιου του Πρωθυπουργού, έχει υποστηριχθεί η προσέγγιση σε ένα σύστημα που θα συνδυάζει πολυεδρικές εκλογικές περιφέρειες, σε επίπεδο γεωγραφικής Περιφέρειας, και μονοεδρικές, που θα καλύπτουν όλους τους σημερινούς νομούς. Οι πολίτες θα ψηφίζουν σε δύο κάλπες και ο υπολογισμός της αναλογικότητας θα γίνεται στο επίπεδο των πολυεδρικών με αντίστοιχες «απώλειες» σε επίπεδο μονοεδρικών: έτσι, θα μπορούσαμε να έχουμε 130 βουλευτές από πολυεδρικές και 155 από μονοεδρικές (συν 15 με την πρόσφατη αλλαγή που επήλθε στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας). Ζήτημα είναι αν κάποιος θα μπορεί να ψηφίζει υποψήφιο άλλου κόμματος στις πολυεδρικές και στις μονοεδρικές και αν ο τρόπος εκλογής (σταυρός ή λίστα) θα είναι ίδιος και στις δύο περιπτώσεις. Το «γερμανικό» σύστημα πετυχαίνει καλό συνδυασμό αντιπροσωπευτικότητας και κυβερνησιμότητας αλλά έχει τα μειονεκτήματα της μεγάλης πολυπλοκότητας και του «κυμαινόμενου» αποτελέσματος.

n Ο σταυρός του σταυρού. Μείζον ζήτημα, ίσως ΤΟ μείζον, αποτελεί ο τρόπος εκλογής βουλευτών. Ενώ τα μειονεκτήματα του σταυρού προτίμησης είναι σαφή και πολυσυζητημένα – εσωκομματικοί «εμφύλιοι πόλεμοι», προσωποποίηση, αποπολιτικοποίηση, ενίσχυση του «πελατειασμού», ασύμμετρη επιρροή δημόσιας προβολής και οικονομικής επιφάνειας -, δεν πρέπει να παραβλέπεται ότι πείραμα με λίστα έγινε (στις εκλογές του 1985) και σύσσωμο το πολιτικό σύστημα γύρισε τρέχοντας στον σταυρό. Το μεγάλο πρόβλημα της λίστας έχει να κάνει όχι με την αντιπροσώπευση αλλά με την εσωκομματική δημοκρατία. Πάντως σε «γερμανικό» σύστημα θα μπορούσε να συνδυαστεί λίστα, στις περιφέρειες, με σταυρό, στις μονοεδρικές.

n Η αποφυγή τριβής με δευτερεύοντα ή λελυμένα. Δεν χρειάζονται αλλαγές, κατά τη γνώμη μου, ούτε στο «κατώφλι» εισόδου κόμματος στη Βουλή (το 3% βάζει τον ορθό φραγμό), ούτε στον συνολικό αριθμό των βουλευτών (η αριθμολαγνεία είναι μια ειδική μορφή λαϊκισμού), ούτε στην ύπαρξη και συγκρότηση του ψηφοδελτίου Επικρατείας (από το οποίο πλέον θα εκλέγονται και οι εκπρόσωποι των αποδήμων).

n Η προσοχή στα «κρυφά». Δεν θα πρέπει να «ξεχαστούν» στο νέο σύστημα α) η κατάτμηση όλων των μεγάλων περιφερειών, όπως έγινε στη Β’ Αθήνας (καμία Περιφέρεια να μην εκλέγει περισσότερους από 6-8 βουλευτές), β) ο απογαλακτισμός του ελέγχου εκλογικών δαπανών από τη Βουλή (ανάθεση σε ειδική, υπό δικαστικό λειτουργό, επιτροπή, υποχρεωτική ανάρτηση στη «Διαύγεια»), γ) η πρόβλεψη συνεδρίων επιλογής υποψηφίων από όλα τα κόμματα, που θα βοηθούσε και στην κατάργηση του σταυρού προτίμησης.

Με αυτά τα δεδομένα, ένα σύστημα περισσότερων και μικρότερων πολυεδρικών περιφερειών, με λίστα υποψηφίων που θα προέρχεται από επιλογή εντός συνεδρίων, με ένα μικρότερο και σχετιζόμενο με την εκλογική επίδοση bonus στο πρώτο κόμμα και με ενίσχυση της εσωκομματικής και της «χρηματοδοτικής» δημοκρατίας, όχι μόνο δεν είναι ουτοπία αλλά μοιάζει αυτονόητο.

O Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος