Τετραγωνίζοντας τον κύκλο

Το εκλογικό σύστημα οφείλει να ασκεί, κατά το δυνατόν – και σε αυτό έγκειται ο «τετραγωνισμός του κύκλου» -, τρεις, εν μέρει αντικρουόμενες, λειτουργίες: Πρώτον, την όσο το δυνατόν ισότιμη αντιπροσώπευση των πολιτών, ενισχύοντας τον πολιτικό πλουραλισμό και την ανοικτότητα του πολιτικού συστήματος, μέσω της διαφύλαξης της ισοδυναμίας της ψήφου. Η τελευταία, ωστόσο, κάμπτεται για να διαφυλαχθεί αφενός η γεωγραφική (θα μπορούσε αντίστοιχα και η έμφυλη) αντιπροσώπευση, αφετέρου η λεγόμενη «κυβερνησιμότητα», ιδίως στο κοινοβουλευτικό πολίτευμα όπου η κυβέρνηση εξαρτάται από την εμπιστοσύνη της Βουλής. Οι δύο αυτοί στόχοι οριοθετούν το μείγμα ρυθμίσεων που κάθε φορά επιλέγονται: Ο μεν πρώτος στόχος της αντιπροσώπευσης αποκλείει συνταγματικά τα απολύτως πλειοψηφικά συστήματα, που διαστρέφουν την πολιτική βούληση των εκλογέων επιτρέποντας υπεραντιπροσώπευση με βάση το εν μέρει τυχαίο στοιχείο της εκλογής του πρώτου ανάμεσα σε περισσότερους υποψηφίους μιας μονοεδρικής Περιφέρειας. Ο δε δεύτερος στόχος αποκλείει τα απολύτως αναλογικά συστήματα, που δεν επιτρέπουν τον σχηματισμό βιώσιμων κυβερνήσεων. Η πριμοδότηση έτσι του πρώτου κόμματος και άρα η κάμψη της ισοδυναμίας της ψήφου θεωρείται ανεκτός περιορισμός εφόσον υπηρετούνται οι παραπάνω στόχοι, της «περιγραφικής» αντιπροσώπευσης και του σχηματισμού σταθερής και βιώσιμης κυβέρνησης.

Αν τα παραπάνω γίνουν δεκτά, τότε απομειώνεται η αρνητική σημασία της απουσίας από το Σύνταγμα ρητής πρόβλεψης αναλογικού εκλογικού συστήματος. Την πρόβλεψη αυτή αρνήθηκε η «Νέα Δημοκρατία» τόσο στην Ε’ Αναθεωρητική Βουλή (1975) όσο και στην πρόσφατη Θ’ Αναθεωρητική Βουλή (2019). Η έμφαση, εξάλλου, των μεν συντηρητικών κομμάτων στην ελευθερία του νομοθέτη να ρυθμίζει το εκλογικό σύστημα, των δε αριστερών και προοδευτικών κομμάτων στην ισοδυναμία της ψήφου αποτελεί και συστατικό – στην Ελλάδα τουλάχιστον – της ιδεολογικής τους διαφοράς, χωρίς να παραγνωρίζεται και η τυχοδιωκτική πολλές φορές χρήση του ενός ή του άλλου εκλογικού συστήματος.

Στην αποτροπή μιας τέτοιας τυχοδιωκτικής πολιτικής συμπεριφοράς και αλλαγής των όρων του εκλογικού παιχνιδιού την τελευταία στιγμή αποσκοπεί το άρθρο 54 παρ. 1 Σ, όπως αυτό αναθεωρήθηκε το 2001, σύμφωνα με το οποίο ο εκλογικός νόμος ισχύει από τις μεθεπόμενες εκλογές, εκτός και αν, μαζί με αυτόν που αρκεί να ψηφιστεί από την απλή πλειοψηφία, ψηφιστεί από μια αυξημένη πλειοψηφία 200 τουλάχιστον βουλευτών και μια ρητή διάταξη που να προβλέπει την ισχύ του από τις αμέσως επόμενες εκλογές. Υπό αυτή την έννοια, θα μπορούσε θεωρητικά η ΝΔ να έχει καταψηφίσει την απλή αναλογική του Ν. 4406/2016 αλλά να έχει υπερψηφίσει τη διάταξη περί άμεσης εφαρμογής της, έτσι ώστε το σύστημα αυτό να «καεί» ήδη από τις εκλογές του Ιουλίου 2019 (με την άρνηση της ΝΔ να συνεργαστεί και την πρόκληση έτσι διπλών εκλογών, που θα την έβγαζε περισσότερο ενδυναμωμένη, όπως δείχνει η εμπειρία του 1989).

Παράλληλα, χάθηκε και η ευκαιρία με τη συνταγματική αναθεώρηση να γίνει προληπτικός και άρα νομικά αποτελεσματικός και πραγματιστικά έλλογος ο δικαστικός έλεγχος του εκλογικού συστήματος (όπως και του δημοψηφίσματος, για την ταυτότητα του νομικού λόγου). Είναι προφανές ότι το πολιτικό σύστημα θέλει να αποτρέψει κατά το δυνατόν τέτοιου είδους έλεγχο από ένα νομιμοποιημένο δικαστικό όργανο και να τον περιορίσει στον κατασταλτικό περιπτωσιολογικό και περιορισμένης εμβέλειας για τη μία ή την άλλη έδρα από το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο, στη λειτουργία του ως «Εκλογοδικείου» (άρθρα 58 και 100 παρ. 1α Σ).

Με τον εκλογικό νόμο που πρόκειται να ψηφιστεί για να τροποποιήσει την ήδη ισχύουσα απλή αναλογική του Ν. 4406/2016 πρέπει να διασφαλιστούν κατά το δυνατόν αρμονικά οι λειτουργικοί σκοποί του εκλογικού συστήματος, η αντιπροσωπευτικότητα, με μείωση του μπόνους των 50 εδρών (στην πραγματικότητα μέρος αυτών θα έπαιρνε έτσι κι αλλιώς το πρώτο κόμμα, ανάλογα με τη δύναμή του). Η πριμοδότηση του πρώτου κόμματος για να μην υποσκάπτει την αντιπροσωπευτικότητα του συστήματος πρέπει να είναι κλιμακωτή, ανάλογη με το ποσοστό του, να ενεργοποιείται δε μόνο αν αυτό ξεπερνά ένα ελάχιστο ποσοστό, για παράδειγμα 25% των ψήφων.

Νόημα θα είχε και η μείωση του αριθμού των βουλευτών. Σημαντικότερο βέβαια είναι η λήψη θεσμικών μέτρων με σκοπό την επιλογή πολιτικού προσωπικού υψηλότερου επιπέδου, καθώς και την ενίσχυση της γυναικείας παρουσίας στη Βουλή, που είναι μία από τις χαμηλότερες πανευρωπαϊκά. Τον πρώτο από τους δύο αυτούς στόχους φαίνεται να υπηρετεί η δυνατότητα διπλής ψήφου με προσωποποιημένη επιλογή από ενιαίο ψηφοδέλτιο σε μονοεδρική Περιφέρεια και κομματική-ιδεολογική επιλογή υπέρ δεσμευμένου συνδυασμού (λίστας) στην αντίστοιχη πολυεδρική. Ο εκλογέας μπορεί δηλαδή να ψηφίσει στη μονοεδρική υποψήφιο άλλου κόμματος από αυτό που ψηφίζει στην πολυεδρική Περιφέρεια. Αυτή η «προσωποποιημένη αναλογική» ευνοεί τη στενότερη σύνδεση αντιπροσώπου και αντιπροσωπευομένου και τη μείωση των προεκλογικών δαπανών των υποψηφίων και άρα εν μέρει του «μαύρου» πολιτικού χρήματος και επιλογή εκ μέρους των κομμάτων υψηλού επιπέδου προσωπικοτήτων στις πολυεδρικές. Τον δεύτερο στόχο, πέρα από την καλή (ή όχι) προαίρεση των κομμάτων, υπηρετεί και η ποσόστωση ανά Περιφέρεια και όχι στο σύνολο της Επικράτειας.

Σε κάθε περίπτωση, με τη θέσπιση νέου εκλογικού νόμου κάθε κυβερνητική πλειοψηφία αποδεικνύει αν ενδιαφέρεται για την ενίσχυση του Κοινοβουλίου ως θεσμού εν γένει και άρα τη βελτίωση της ποιότητας της αντιπροσωπευτικής μας δημοκρατίας ή απλώς για την εκλογική της επιβίωση.

Η Λίνα Παπαδοπούλου είναι αν. καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ