Ο «μύθος της Χαϊδελβέργης» και η βία

H περίφημη διάλεξη του Μαξ Βέμπερ για την «πολιτική ως επάγγελμα» και το μονοπώλιο που έχει το κράτος στη νόμιμη βία δεν έχει χάσει την επικαιρότητά της, έστω κι αν έχει περάσει ένας αιώνας από εκείνη την ταραγμένη εποχή. Αναφέρθηκε σ’ αυτήν και ο Πρωθυπουργός στη συνέντευξή του την περασμένη Κυριακή στο «ΒΗΜΑ», απαντώντας σε όσους κατηγορούν την κυβέρνησή του για ανοχή της αστυνομικής βίας. Σε ποιες συνθήκες όμως διατύπωσε ο μεγάλος γερμανός κοινωνιολόγος αυτή την πολιτική έννοια; Και τι ακριβώς εννοούσε;

Είναι Ιανουάριος του 1919, η Ευρώπη έχει βγει από έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο και η ηττημένη Γερμανία οδηγείται στην υπογραφή της Συνθήκης των Βερσαλλιών που περιλαμβάνει το μοιραίο άρθρο της «πολεμικής ενοχής». Μοναρχίες ηλικίας εκατοντάδων ετών διαλύονται, στη Ρωσία έχει ξεσπάσει εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στους Μπολσεβίκους του Λένιν και τους «Λευκούς», ενώ επαναστάτες, εθνικιστές και δημοκράτες όλων των χρωμάτων αγωνίζονται σε διάφορες χώρες για την απόκτηση πολιτικής εξουσίας.

«Ολα είναι γκρεμισμένα και όλα είναι ματωμένα», έγραψε στο ημερολόγιό του ο Βίκτορ Κλέμπερερ, ένας καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. «Σου έρχεται να γελάς και να κλαις μαζί».

Ο Μαξ Βέμπερ ήθελε να λάβει μέρος στον πόλεμο γιατί πίστευε ότι είχε αμυντικό χαρακτήρα για τη Γερμανία. Δεν τον πήραν όμως γιατί το 1914 ήταν ήδη πενήντα χρόνων. Οταν η γερμανική κυβέρνηση αποκάλυψε ότι σκόπευε να προσαρτήσει τη Γαλλία, το Βέλγιο και μέρη της ρωσικής αυτοκρατορίας, κατάλαβε ότι είχε κάνει λάθος. Το 1918 εντάχθηκε στο κεντροαριστερό Γερμανικό Δημοκρατικό Κόμμα (DDP), μέλη του οποίου ήταν επίσης ο Αϊνστάιν και ο Τόμας Μαν. Ελαβε ενεργό μέρος στην εκστρατεία για τις εκλογές της 19ης Ιανουαρίου του 1919, αλλά δεν εξελέγη, παρόλο που το κόμμα έλαβε 18,6%.

Η θλίψη του για το γεγονός αυτό επηρέασε χωρίς αμφιβολία τη διάλεξη που έδωσε εννιά ημέρες αργότερα στον Σύνδεσμο Ελεύθερων Φοιτητών Μονάχου. Το θέμα της ήταν «Η πολιτική ως επάγγελμα». Και αποτελούσε κατά κάποιον τρόπο συνέχεια άλλης διάλεξης που είχε δώσει δύο χρόνια νωρίτερα, πάλι σε φοιτητές, με τίτλο «Η επιστήμη ως επάγγελμα». Εκεί είχε τονίσει ότι η πρόοδος της επιστήμης και της τεχνολογίας οδήγησε στην «απομάγευση του κόσμου» και είχε προειδοποιήσει τη νεολαία να μην πιστεύει στους προφήτες γιατί πολύ απλά δεν υπάρχουν.

Αλλά το 1919 ήταν ο ίδιος ένα είδος προφήτη. Ο «μύθος της Χαϊδελβέργης», όπως αποκαλούσαν τον άνθρωπο που εγκατέλειψε την πανεπιστημιακή καριέρα λόγω της κατάθλιψης που του προκάλεσε ο θάνατος του πατέρα του. Ο διανοούμενος που αφιέρωσε τη σκέψη του σε οτιδήποτε βρίσκεται στην εμβέλεια της ανθρώπινης εμπειρίας, όπως θα έλεγε ο φιλόσοφος Καρλ Γιάσπερς. Ποιος θα ήταν καταλληλότερος λοιπόν να μιλήσει για τη φύση του πολιτικού ελέγχου, το νόημα του κράτους και τη βάση της πολιτικής ισχύος;

Ο Βέμπερ ξεκίνησε λέγοντας ότι το κράτος δεν μπορεί να οριστεί με βάση τους στόχους που επιδιώκει, καθώς αυτό εξαρτάται από το ποιος ελέγχει την πολιτική διοίκηση και τι έχει στο μυαλό του. Αυτό που χαρακτηρίζει το κράτος λοιπόν είναι το μοναδικό μέσο που διαθέτει για να πετύχει τον όποιο σκοπό του: η φυσική βία.

«Το κράτος είναι μια ανθρώπινη κοινότητα που διεκδικεί (επιτυχώς) το μονοπώλιο της νόμιμης χρήσης φυσικής βίας σε μια δεδομένη επικράτεια. Το κράτος θεωρείται η μόνη πηγή του «δικαιώματος» στη χρήση βίας. Κατά συνέπεια, «πολιτική» για εμάς σημαίνει προσπάθεια να μοιραστούμε την εξουσία ή να επηρεάσουμε την κατανομή της εξουσίας, είτε μεταξύ των κρατών είτε μεταξύ των ομάδων στο εσωτερικό ενός κράτους».

Για να υπάρξει το κράτος, υπογράμμισε ο Βέμπερ, οι κυριαρχούμενοι πρέπει να υπακούουν στην εξουσία των κυρίαρχων δυνάμεων. Σε ποια βάση όμως οι άνθρωποι αποδέχονται το δικαίωμα κάποιων να κυβερνούν και να ασκούν φυσική βία προκειμένου να εξασφαλίσουν την υπακοή στην πολιτική τους εξουσία σε μια δεδομένη γεωγραφική επικράτεια; Ο Βέμπερ ξεχώριζε τρεις βασικούς λόγους. Πρώτον, την παράδοση και την ιστορία. Δεύτερον, το χάρισμα του ηγέτη. Και τρίτον, τη νομιμοποίηση του δικαιώματος κάποιου να κυβερνά μέσα από την άσκηση της λαϊκής βούλησης.

Η σύλληψη αυτή του κράτους έχει τις ρίζες της στους φιλοσόφους του κοινωνικού συμβολαίου, και ιδίως τον Τόμας Χομπς, σύμφωνα με τον οποίο το Κράτος (ο Λεβιάθαν) γεννιέται όταν τα άτομα δέχονται να εμπιστευθούν τη βούλησή τους σε μια ανώτερη δύναμη με αντάλλαγμα την ασφάλειά τους. Αυτό δεν το δέχθηκαν ποτέ οι αναρχικοί, που θεωρούν ότι τα άτομα είναι σε θέση να υπερασπιστούν μόνα τους τον εαυτό τους και ότι το κρατικό μονοπώλιο στη βία οδηγεί μοιραία σε παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μια παραλλαγή αυτής της άποψης υποστηρίζει και ο ΣΥΡΙΖΑ.

Μαξ Βέμπερ (1864-1920)

Μόνο βάσει των κανόνων δικαίου

Ζήτησα από τη Βασιλική Γεωργιάδου, καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου, να αποσαφηνίσει τη «βεμπεριανή ερμηνεία», που συχνά παρεξηγείται είτε από άγνοια είτε από σκοπιμότητα. Μου απάντησε το εξής: «Ως πυρηνικό στοιχείο του κράτους αναγνωρίζεται το δικαίωμά του στη άσκηση βίας. Πρόκειται για ένα δικαίωμα που απορρέει από το γεγονός ότι το κράτος, μέσα στην επικράτειά του, διαθέτει το μονοπώλιο στην έννομη άσκηση βίας. Το κρατικό μονοπώλιο της βίας απονομιμοποιεί τη χρήση της από θεσμούς και περιβάλλοντα που βρίσκονται εκτός της κρατικής σφαίρας. Ωστόσο, η βία είναι ιδιοποιήσιμη από το κράτος εφόσον η άσκησή της είναι νόμιμη και νομιμοποιημένη. Μόνο μια κρατική εξουσία που πορεύεται σχολαστικά βάσει των κανόνων δικαίου αλλά και που αναγνωρίζεται ως τέτοια από τους πολίτες μπορεί να θεωρηθεί μοναδική πηγή του δικαιώματος στην άσκηση της έννομης βίας».