Οι Αρβανίτες της Δυτικής Θράκης

«Αυτά τα βουνά, τα καταχιονισμένα/ κατέβηκε μια νύφη κοκκινομάγουλη/ μ’ ένα άλογο στο χέρι/ Αυτό το άλογο με τη λεπτή του χαίτη/ ήθελε [να πάει] να πετάξει/ για να βρει τον αφέντη του/ Αλλ’ ο αφέντης δεν είναι εδώ./ Πήγε να πλουτίσει με χρυσαφικά/ Εγώ είμαι τα χρυσαφικά!/Ας κοιμηθούμε μάγουλο με μάγουλο/ όπως [είναι κολλημένο] το ζυμάρι/ σ’ αυτή τη σκάφη/ Πάμε να κοιμηθούμε λαιμό με λαιμό/ όπως τα άλογα σ’ αυτό το λιβάδι». Το ερωτικό αυτό τραγούδι προέρχεται από την προφορική ιστορία των Φερών, στη νότια ομάδα των αρβανιτόφωνων χωριών της Δυτικής Θράκης. Και είναι χάρη στην ερευνητική εργασία του πεπειραμένου Τίτου Γιοχάλα που διασώζεται μαζί με δεκάδες άλλα τραγούδια από την terra incognita της πατριδογνωσίας. Μια ξεχασμένη εν πολλοίς επικράτεια, όπου η προφορικότητα διασώζει τη μνήμη, τα γεγονότα επανέρχονται από τις ρωγμές και οι μαρτυρίες «συνεργάζονται» με τη μεθοδική καταγραφή της μεγάλης ιστορίας. Στο μοιρολόι για τη λεηλασία του Σουλτάνκιοϊ από τους Τούρκους το 1914 (το οποίο ο Πασχάλης Βουρδόγλου τραγουδά το 1992 και μπορεί πλέον να ακούσει κανείς στο συνοδευτικό CD της έκδοσης) η Παναγία «έκλαιγε σαν άνθρωπος» για την εκκλησία που «καίγονταν σαν κερί». Στον διάλογο της ερωτευμένης με έναν πελαργό, ερωτικό τραγούδι από το χωριό Πέπλος, ο πελαργός αποκαλύπτει τελικά ότι είδε τον «σεβντά» της κοπέλας στην πεδιάδα: «εκεί θερίζει λίγο κριθάρι, τραγουδάει και σφυρίζει και λιγώνεται για την αγάπη σου».

Η ιστορική εκκίνηση για τις μετακινήσεις πληθυσμού από την περιοχή της Νότιας Αλβανίας και την εγκατάσταση στην Ανατολική Θράκη τοποθετείται κατά την περίοδο των σουλτάνων Σουλεϊμάν Α’ (1520-1566) και Σελίμ Β’ (1566-1574). Ειδικά ο δεύτερος φαίνεται να χρησιμοποίησε έμπειρους οικοδόμους και χτίστες από την ευρύτερη περιοχή της Κορυτσάς για την ανέγερση του εντυπωσιακού τεμένους του στην Αδριανούπολη. Στο πέρασμα των δεκαετιών οι αλβανόφωνες κοινότητες της Ανατολικής Θράκης αναπτύσσονται σε ένα περιβάλλον ετερόγλωσσο. Ο Τ. Γιοχάλας, με περγαμηνές στον τομέα της αλβανολογίας και της συγκριτικής γλωσσολογίας, διευθυντής του Ελληνικού Κέντρου Σπουδών ΝΑ Ευρώπης και ερευνητής της Ακαδημίας Αθηνών, επισημαίνει την παρουσία των τουρκόφωνων και βουλγαρόφωνων χωριών. Με τα πρώτα οι αλβανόφωνοι συνδέονται περισσότερο μέσω εμπορικών συναλλαγών. Με τα δεύτερα «η κοινή ελληνορθόδοξη θρησκεία, που διευκόλυνε τους μικτούς γάμους». Η παρουσία ωστόσο που είναι κυρίαρχη στο εγγύς περιβάλλον των αλβανοφώνων της Ανατολικής Θράκης είναι εκείνη των ελληνικών χωριών: «Η ελληνική αυτή παρουσία ενισχύεται με την εμπορική και εκπαιδευτική δραστηριότητα των Ελλήνων στα σημαντικότερα για τους αλβανόφωνους αστικά κέντρα επικοινωνίας τους της Ανατολικής αλλά και της Δυτικής Θράκης».

Η ελληνική παιδεία

Από τα μέσα του 19ου αιώνα η ιστορία των αλβανόφωνων χωριών της Θράκης συνδέεται με τις προσπάθειες πολιτιστικής άνθησης στην περιοχή και την ελληνική εκπαιδευτική δραστηριότητα. Στο πλαίσιο αυτό ιδρύονται το – βραχύβιο – Εκπαιδευτικό Φροντιστήριο το 1861 από «λογάδες ομογενείς» της Κωνσταντινούπολης, ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως (κάτι σαν υπουργείο Παιδείας για την Ανατολή) και ο Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων το 1869. «Στην ίδρυση των θρακικών συλλόγων», παρατηρεί ο συγγραφέας, «πρωτοστάτησαν ιεράρχες, φωτισμένοι επιστήμονες και εκπαιδευτικοί, εκπρόσωποι της κοινοτικής αρχής και επαγγελματίες, που βοήθησαν αποτελεσματικά στην ίδρυση νέων σχολείων…». Η παρουσία αυτών των συλλόγων πυκνώνει, όπως ήταν αναμενόμενο, μετά τη δημιουργία της Βουλγαρικής Εξαρχίας (1870) και την αντίστοιχη εκπαιδευτική προπαγάνδα στην περιοχή. «Με την ίδρυση ελληνικών σχολείων και την διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας και παιδείας επιδιώκεται τώρα η συσπείρωση του ελληνικού πληθυσμού και η προστασία των ελληνικών κοινοτήτων από την βουλγαρική προπαγάνδα και τον ξένο θρησκευτικό προσηλυτισμό, που ασκούσαν καθολικοί και προτεστάντες» (σ. 108). Ενδεικτικό της ιστορικής εξέλιξης είναι ότι σε έκθεση του Φιλολογικού Συλλόγου το 1874 γίνεται αναφορά σε «ελληναλβανούς», ενώ κατονομάζονται ως αλβανόφωνα τρία χωριά της επαρχίας Μαλγάρων: Σουλτάνκιοϊ, Γιλανλή, Καρατζά Χαλήλ. «Τα χωριά αυτά ήταν… παραδοσιακά ελληνορθόδοξα, με τον εσωτερικό τους κόσμο στραμμένο στις ελληνορθόδοξες παραδόσεις και τα ελληνικά γράμματα… Ο ενστερνισμός από πλευράς τους του ελληνισμού πραγματοποιήθηκε αργά αλλά σταθερά και είχε συντελεστεί πριν από την οριστική εγκατάστασή τους στη Μακεδονία και τη Θράκη, όπου με τον γλωσσικό τους εξελληνισμό επήλθε και η πλήρης “σύγκρασή” τους με την Ελλάδα και τους Ελληνες».

Ενα από τα τελευταία επεισόδια της μετακίνησης πληθυσμών στις αρχές του 20ού αιώνα θα γραφτεί με την κατάληψη της Ανατολικής Θράκης από τον ελληνικό στρατό (Ιούνιος 1920) και κυρίως με την κατάρρευση του μετώπου στη Μικρά Ασία (1922): «Οι υπόλοιποι κάτοικοι των αλβανόφωνων κοινοτήτων καταφεύγουν στην Ελλάδα. Εγκαταλείπουν τα σπίτια και τη γη τους και εγκαθίστανται ως πρόσφυγες σε διάφορα χωριά της Μακεδονίας και της Δυτικής Θράκης, όπου ξεπερνώντας τα πρώτα πολύ δύσκολα χρόνια επιβίωσης, και με την όση κρατική αρωγή ήταν τότε δυνατή, αλλά κυρίως με τα ανεξάντλητα αποθέματα της ρωμαλέας ψυχής τους, ορθοποδίζουν, αλλά και προκόβουν» σημειώνει ο Τ. Γιοχάλας. Λίγο πριν περάσει στο κεφάλαιο των προφορικών αφηγήσεων και το αρβανιτο- ελληνικό γλωσσάριο της Δυτικής Θράκης ο τελευταίος καταγράφει τα σημερινά αρβανιτόφωνα χωριά: στα βόρεια, Απαλός, Ασημένιο, Δίκαια, Θούριο, Καβύλη, Νέο Χειμώνιο, Πύθιο, Ρήγιο, Σάκκος, Σοφικό και Κλεισσώ της Ορεστιάδας. Στα νότια, Γεμιστή, Κήποι, Πέπλος, Τυχερό, Φέρες (κωμόπολη).

«Ενιωθαν ότι ανήκαν στο ρωμαίικο»

Πώς εξηγείται η σταθερή προσήλωση των αλβανόφωνων χωριών της Ανατολικής Θράκης στην ελληνορθόδοξη παράδοση και παιδεία; Λειτουργούν οι τελευταίες ως αντίβαρο στην τουρκική «απειλή»;

Η ελληνορθόδοξη παράδοση στις αλβανόφωνες κοινότητες της Ανατολικής Θράκης εμφανίζεται σταθερά αρραγής. Κι αυτό γιατί ήταν βαθιά ριζωμένη στον αλβανόφωνο πληθυσμό της ευρύτερης περιοχής νότια και νοτιοανατολικά της Κορυτσάς, από όπου και προέκυψαν τα χωριά αυτά της Ανατολικής Θράκης. Την πεποίθησή του ότι ανήκει στο «ρωμαίικο» έφερε μαζί του ο αλβανόφωνος αυτός πληθυσμός, όταν για διάφορους ιστορικούς λόγους υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τις εστίες του και να δημιουργήσει τους νέους οικισμούς του στην Ανατολική Θράκη, κατά μήκος του ποταμού Εβρου. Οι εμπορικές του σχέσεις με το ελληνικό στοιχείο αστικών κέντρων, όπως η Αδριανούπολη, το Διδυμότειχο, το Σουφλί ή η Κεσάνη, και η συμμετοχή του σε κοινές ελληνορθόδοξες γιορτές και πανηγύρια (στο Σουφλί και το Διδυμότειχο), καθώς και η γειτνίαση ελληνικών χωριών (με συχνές τις επιγαμίες) βοήθησαν στην περαιτέρω προσέγγιση των δύο στοιχείων, ελληνικού και αλβανικού, μετά μάλιστα την «τραυματική» εμπειρία τους από τη συμπεριφορά των Τούρκων κυρίως κατά τον Β’ Βαλκανικό πόλεμο. Οι ελληνοδιδάσκαλοι, που οι αλβανόφωνοι αναζήτησαν αρχικά μόνοι τους για την παιδεία των παιδιών τους, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διατήρηση του ελληνικού τους εσωτερικού προσανατολισμού.

Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι σημαντικότερες παρερμηνείες όσον αφορά την ιστοριογραφική προσέγγιση για τα χωριά αυτά;

Οτι έχουμε να κάνουμε με Βορειοηπειρώτες της εποχής του Σκεντέρμπεη ή με πρώην ελληνόφωνους Θράκες.

Τίτος Γιοχάλας
Τα αλβανόφωνα χωριά της Θράκης
Εκδ. Πατάκη, σελ. 536,
Τιμή 25 ευρώ