Το τέλος της Ινδίας του Γκάντι;

Στις 2 Οκτωβρίου, γιορτάστηκε η 150η επέτειος από τη γέννηση του Μοχάντας Καραμτσάντ «Μαχάτμα» Γκάντι – του μεγαλύτερου Ινδού της σύγχρονης εποχής. Σε άρθρο του για την περίσταση στους New York Times, ο πρωθυπουργός Ναρέντρα Μόντι, επαίνεσε όπως του άξιζε τον ηγέτη της ανεξαρτησίας της χώρας του. Βέβαια, ανάμεσα στην έκφραση θαυμασμού για τον Γκάντι από τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, τον Νέλσον Μαντέλα, τον Αλμπερτ Αϊνστάιν και άλλους, ο Μόντι θεώρησε σωστό να πλασάρει και τη δέσμευση της κυβέρνησής του για τις εγκαταστάσεις υγιεινής και την ανανεώσιμη ενέργεια.

Ομως το άρθρο ήταν πιο ενδιαφέρον για όσα δεν έθιξε. Ούτε μια λέξη για τον σκοπό για τον οποίο ο Γκάντι ζούσε – και για τον οποίο θυσιάστηκε: τη διαθρησκευτική αρμονία. Από τη δεκαετία του 1890, όταν ήταν οργανωτής μιας μικρής κοινότητας της ινδικής διασποράς στη Νότια Αφρική έως τον θάνατό του το 1948, όταν πια είχε αναγνωριστεί ως «Πατέρας» ενός έθνους 300 εκατομμυρίων ανθρώπων, ο Γκάντι εργάστηκε για να οικοδομήσει εντότητα και αλληλεγγύη μεταξύ ινδουιστών και μουσουλμάνων. Οσο βρισκόταν στη Νότια Αφρική, πολλές από τις συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας που διοργάνωνε εναντίον νόμων που έκαναν διακρίσεις, φιλοξεντούνταν σε τεμένη. Και όταν επέστρεψε στην Ινδία, έκανε νηστεία και ξεκίνησε αρκετά μεγάλα προσκυνήματα ώστε να δημιουργηθεί εμπιστοσύνη μεταξύ ινδουιστών και μουσουλμάνων.

Ο Γκάντι είχε πολεμήσει μη-βίαια τους Βρετανούς για μια ανεξάρτητη και ενιαία Ινδία. Στο τέλος πέτυχε την ανεξαρτησία αλλά όχι την ενότητα. Οταν τελικά οι Βρετανοί αποχώρησαν το 1947, διχοτόμησαν τη χώρα – το Πακιστάν δημιουργήθηκε ειδικά ως πατρίδα των μουσουλμάνων. Ομως, χάρη στις προσπάθειες του Γκάντι, η Ινδία καθιερώθηκε ως κράτος που δεν ανήκει σε κάποιο συγκεκριμένο δόγμα: το νέο Σύνταγμα απαγόρευε τις θρησκευτικές διακρίσεις – οι μουσουλμάνοι που παρέμειναν εκεί αντιμετωπίζονταν ως ίσοι πολίτες.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 στην Ινδία σημειώθηκαν αρκετές κοινοτικές εξεγέρσεις στις οποίες οι ινδουιστές επιτέθηκαν στους μουσουλμάνους με το σύνθημα «Πηγαίνετε στο Πακιστάν ή εδώ θα γίνει ο τάφος σας». Η πιο αιματηρή εξέγερση ήταν το 2002 στο Γκουτζαρά, όπου ο Μόντι ήταν τότε επικεφαλής υπουργός, με αποτέλεσμα η φήμη του να αμαυρωθεί. Στις εκλογές του 2014, έχοντας επαναπροσδιορίσει τον εαυτό του ως «άνθρωπος της ανάπτυξης» υποσχέθηκε ανάπτυξη για όλους και κέρδισε. Το αποτέλεσμα οδήγησε σε άλλο ένα κύμα εγκλημάτων μίσους εναντίον των μουσουλμάνων, που ο Μόντι δεν ήθελε ή δεν μπόρεσε να εμποδίσει. Δεν έκανε τίποτα για την οικονομία και έτσι εκείνος και το κυβερνών κόμμα BJP πήραν μέρος στις εκλογές με ένα υπερεθνικιστικό πρόγραμμα. Το Πακιστάν εμφανίστηκε ως ο «μεγάλος εχθρός» και οι ινδοί μουσουλμάνοι καθώς και οι οπαδοί του κοσμικού κράτους ως «εχθροί εκ των έσω».

Παρά τα γραφόμενά του σε δυτικές εφημερίδες ο Μόντι και το κόμμα του παραμένουν πιστοί στην ιδέα του Hindu Rastra – ενός κράτους το οποίο θα διοικείται από και για ινδουιστές. Σήμερα υπάρχει μόνο ένας μουσουλμάνος ανάμεσα στους 300 βουλευτές του κυβερνώντος κόμματος BJP. Ακόμα χειρότερα, τα στελέχη του BJP συχνά προσβάλλουν και εκφοβίζουν μουσουλμάνους Ινδούς χωρίς πρόκληση, απαιτώντας να αποδεικνύουν την «πίστη» τους στην πατρίδα.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μόντι δεν ανέφερε την αρμονία μεταξύ ινδουιστών και μουσουλμάνων ακόμα και όταν επαινούσε τον Γκάντι. Η σιωπή του είναι αποκαλυπτική. Εν τω μεταξύ, την 1η Οκτωβρίου το δεξί χέρι του Μόντι, ο υπουργός Εσωτερικών και νυν πρόεδρος του BJP Αμίτ Σαχ, έστειλε το δικό του μήνυμα στους μουσουλμάνους της Ινδίας. «Θέλω σήμερα να διαβεβαιώσω τους ινδουιστές, τους σιχ, τους τζαΐν, τους βουδιστές και τους χριστιανούς πρόσφυγες ότι δεν θα αναγκαστείτε να εγκαταλείψετε την Ινδία από τις κεντρικές αρχές», ανέφερε σε ομιλία του. «Μην πιστεύετε τις φήμες», πρόσθεσε. «Θα καταθέσουμε το νομοσχέδιο για την τροποποίηση της υπηκοότητας και θα εξασφαλίσουμε ότι αυτοί οι άνθρωποι θα γίνουν ινδοί πολίτες».

Εμφανώς απούσα από τις δηλώσεις ήταν οποιαδήποτε καθησυχαστική αναφορά στους μουσουλμάνους πρόσφυγες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων από το Μπανγκλαντές τους οποίους ο Σαχ αναφέρει συχνά ως «τερμίτες». Ο σκοπός της ομιλίας του ήταν ξεκάθαρος: οι μουσουλμάνοι Ινδοί θα πρέπει να είναι προσεκτικοί για το τι λένε αλλιώς θα στερηθούν της υπηκοότητάς τους και θα απελαθούν.

Ως βιογράφος του Γκάντι – και ως ινδός πολίτης που πιστεύω στον πλουραλισμό – στενοχωριέμαι βαθύτατα για την κλιμακούμενη δαιμονοποίηση των μουσουλμάνων συμπατριωτών μου. Το δημοκρατικό, κοσμικό κράτος για το οποίο πολέμησε ο Γκάντι μετατρέπεται σε κράτος της ινδουιστικής πλειοψηφίας. Ως ιστορικός δεν έχω καμία ψευδαίσθηση για τα όσα βιώνουμε. Η Ινδία, κάποτε εξαίρεση, συγκλίνει προς τη νόρμα της Νότιας Ασίας. Η Σρι Λάνκα και η Μιανμάρ είναι χώρες βουδιστικής πλειοψηφίας και οι μειονότητές τους – οι ινδουιστές Ταμίλ και οι μουσουλμάνοι Ροχίνγκα, αντίστοιχα – ζουν ως πολίτες δεύτερης κατηγορίες (και ακόμα χειρότερα). Το ίδιο συμβαίνει σε Μπανγκλαντές και Πακιστάν – χώρες μουσουλμανικής πλειοψηφίας όπου οι ινδουιστές και κάποιες φορές οι χριστιανοί έχουν ιστορικά, υποστεί διωγμούς.

Καθώς εισερχόμαστε σε νέα δεκαετία, είναι ξεκάθαρο ότι ο Μόντι, ο Σαχ και το κόμμα BJP τείνουν προς την ομάδα των εθνικιστικών κρατών. Γι’ αυτό και έχουν ουσιαστικά αποκηρύξει την κληρονομιά του Γκάντι και του Νεχρού, ξεκινώντας ένα ζοφερό νέο κεφάλαιο στην ιστορία της μοντέρνας Ινδίας.