Ιράν: το μαστίγιο δεν λειτουργεί χωρίς καρότο

Πριν από μία σχεδόν χιλιετία γεννήθηκε στο Νισαπούρ του σημερινού Ιράν ένας από τους πιο γνωστούς Πέρσες της ιστορίας, ο Ομάρ Καγιάμ. Στη Δύση, ο Καγιάμ είναι κυρίως γνωστός ως ποιητής, λόγω της μετάφρασης των γνωστότερων έργων του στα αγγλικά κατά τον 19ο αιώνα. Στην εποχή του, όμως, η φήμη του οφειλόταν κυρίως στις γνώσεις του για τα μαθηματικά και την αστρονομία. Πράγματι, η απεικόνιση του αγνώστου σε μια εξίσωση με το χ φαίνεται πως οφείλεται σε αυτόν.

Η ανθρωπότητα οφείλει πάρα πολλά πράγματα στους πέρσες διανοητές, που διακρίνονταν για αιώνες για την επιστημονική τους κατάρτιση. Σήμερα, το Ιράν έρχεται πέμπτο στον κόσμο σε ό,τι αφορά τους απόφοιτους της επιστήμης, της τεχνολογίας, της μηχανικής και των μαθηματικών. Υπολείπεται μόνο της Κίνας, της Ινδίας, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ρωσίας.

Η επιστημονική πρόοδος όμως μπορεί να αποδειχθεί δίκοπο μαχαίρι. Αυτό συνέβη με το παράνομο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, που αποκαλύφθηκε το 2002. Παρόλο που οι ηγέτες της χώρας επέμεναν ότι οι σκοποί του προγράμματος είναι ειρηνικοί και συνάδουν με τη Συνθήκη Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Οπλων, η διεθνής κοινότητα αντέδρασε με επιφυλάξεις. Ως Υπατος Εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ενωσης, εξουσιοδοτήθηκα να αναζητήσω μια διπλωματική συμφωνία με το Ιράν. Διαπραγματευτής του τελευταίου ήταν τότε ο Χασάν Ροχανί. Υστερα από μακρές διαπραγματεύσεις, ο κύκλος έκλεισε τελικά το 2015, με μια ιστορική πυρηνική συμφωνία ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις και το Ιράν, πρόεδρος του οποίου ήταν πλέον ο Ροχανί.

Ο Ροχανί ήταν σκληρός διαπραγματευτής, όπως περίμενα, εκτιμούσα όμως τις ανοιχτές του αντιλήψεις. Το 2013, αφού είχα ήδη εγκαταλείψει την ενεργή πολιτική, με κάλεσε στην ορκωμοσία του. Οταν μου εξήγησε τα σχέδιά του, δεν είχα καμιά αμφιβολία ότι ο νέος πρόεδρος της χώρας ήταν αποφασισμένος να αφήσει πίσω του τη σκοτεινή περίοδο του προκατόχου του, του Μαχμούντ Αχμαντινεζάντ.

Για να χτίσεις κάτι χρειάζεται επιμονή και φαντασία, και ο Ροχανί διέθετε και τα δύο. Για να καταστρέψεις κάτι, πάλι, χρειάζεται μόνο φιλοδοξία. Δυστυχώς, ο πρόεδρος Τραμπ διαθέτει πλεόνασμα αυτής της ιδιότητας. Τον Μάιο του 2018 απέσυρε έτσι τη χώρα του από τη συμφωνία. Η στρατηγική του είναι να οδηγήσει τη χώρα σε οικονομικό μαρασμό, ώστε οι ηγέτες της να αναγκαστούν να διαπραγματευθούν ξανά από θέση μεγαλύτερης αδυναμίας.

Παρόλο όμως που οι αμερικανικές κυρώσεις έχουν πλήξει σοβαρά την ιρανική οικονομία, το καθεστώς δεν βρίσκεται πιο κοντά ούτε στην άβυσσο ούτε στην επαναδιαπραγμάτευση. Το μαστίγιο δεν λειτουργεί χωρίς καρότο: οι ιρανοί ηγέτες δεν έχουν κίνητρο να διαπραγματευθούν αν η κυβέρνηση Τραμπ δεν προβεί σε κάποια παραχώρηση.

Στην πραγματικότητα, η αμερικανική οικονομική επίθεση ενίσχυσε τις λιγότερο μετριοπαθείς πολιτικές δυνάμεις του Ιράν. Βασικός κερδισμένος είναι οι Επαναστατικοί Φρουροί, η ημιαυτόνομη πτέρυγα του ιρανικού στρατού που προστατεύει το καθεστώς μετά την ισλαμική επανάσταση του 1979 και τελευταία έχει αυξήσει τη δημοτικότητά της υιοθετώντας περισσότερο εθνικιστικούς παρά θρησκευτικούς τόνους.

Η επιρροή των Επαναστατικών Φρουρών στη Μέση Ανατολή, και ιδιαίτερα στο Ιράκ, τη Συρία, τον Λίβανο και την Υεμένη, είναι βαθύτατα προβληματική. Η προσέγγιση της ιρανικής ηγεσίας θα ήταν ευκολότερη αν το Ιράν ήταν ένα συμβατικό κράτος και όχι ένα επεκτατικό απελευθερωτικό κίνημα. Από την άλλη πλευρά, το ίχνος του Ιράν στη Μέση Ανατολή θα ήταν λιγότερο έντονο αν χώρες όπως οι ΗΠΑ, το Ισραήλ και η Σαουδική Αραβία δεν είχαν κάνει τόσα λάθη, μεταξύ των οποίων οι πόλεμοι στο Ιράκ και στην Υεμένη.

Αν και υπάρχουν πολλοί λόγοι για να δυσπιστεί κανείς απέναντι στο Ιράν, καμιά διπλωματική πρωτοβουλία δεν μπορεί να πετύχει αν το μόνο ζήτημα στο τραπέζι είναι η πικρία. Οποιοσδήποτε διπλωμάτης που σέβεται τον εαυτό του πρέπει να δείχνει ενσυναίσθηση για τους άλλους, κάτι που δεν ταυτίζεται με τη συμπάθεια. Στην περίπτωση του Ιράν, αυτό σημαίνει αναγνώριση των παραγόντων που τροφοδοτούν την ανασφάλειά του. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι Σιίτες Μουσουλμάνοι αποτελούν μειονότητα στην περιοχή και, αντίθετα με άλλες θρησκευτικές ομάδες, δεν έχουν πυρηνικά όπλα. Επίσης, το θλιβερό αμερικανικό ρεκόρ αλλαγής καθεστώτων σε καιρό ειρήνης άρχισε το 1953 στο Ιράν, με την ανατροπή του δημοκρατικά εκλεγμένου πρωθυπουργού Μοχάμαντ Μοσαντέγκ.

Ολοι αυτοί οι παράγοντες περιλαμβάνονται στο επίσημο αφήγημα της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Ο Ροχανί όμως κατάφερε να ξεπεράσει τα προβλήματα. Και ήρθε τότε η κυβέρνηση Τραμπ να φέρει τις κυβερνήσεις και τις επιχειρήσεις μπροστά σε ένα αφόρητο δίλημμα: είτε να χάσουν την πρόσβαση στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα είτε να καταδικάσουν ξανά το Ιράν στην απομόνωση.

Το πράγμα γίνεται ακόμη πιο πολύπλοκο αν λάβει κανείς υπόψη του ότι οι αμερικανικές εκλογές του ερχόμενου Νοεμβρίου θα διεξαχθούν ανάμεσα στις ιρανικές βουλευτικές εκλογές του Φεβρουαρίου και τις ιρανικές προεδρικές εκλογές του 2012, όπου ο Ροχανί δεν μπορεί να είναι ξανά υποψήφιος. Αυτό καθιστά ακόμη δυσκολότερο να γίνει πιο ήπια η στάση του Ιράν: η πιο συντηρητική πτέρυγα του καθεστώτος θα ασκήσει έντονη πίεση στους μετριοπαθείς. Η νίκη των άκρων στις δύο χώρες θα οξύνει την αμοιβαία έχθρα. Αν όμως επικρατήσουν πιο μετριοπαθείς φωνές, μπορεί να ξεκλειδώσει η ειρηνική δυναμική. Η διπλωματία πέτυχε μια φορά τα τελευταία χρόνια. Μπορεί να ξαναπετύχει.