Ανισότητα στο Κέιμπριτζ {CR}και το Σικάγο

Πολλοί άνθρωποι μοιάζει να χάνουν την εμπιστοσύνη τους στον καπιταλισμό και, μαζί μ’ αυτό, όποια εμπιστοσύνη είχαν στους οικονομολόγους, τους οποίους θεωρούν απολογητές του. Το νέο βιβλίο του δημοσιογράφου των «New York Times» Μπίνιαμιν Απλμπομ με τίτλο «Η ώρα των οικονομολόγων» θέτει πολλά δυσάρεστα ερωτήματα. Μήπως τα οικονομικά ακολουθούν μια λάθος κατεύθυνση; Μήπως ο κόσμος θα ήταν καλύτερος αν οι οικονομολόγοι του Κέιμπριτζ ασκούσαν μεγαλύτερη επιρροή και οι οικονομολόγοι του Σικάγου λιγότερη;

Οταν έγινα οικονομολόγος στο Κέιμπριτζ πριν από 50 χρόνια, οι οικονομολόγοι και οι φιλόσοφοι μιλούσαν μεταξύ τους και τα οικονομικά του κοινωνικού κράτους διδάσκονταν και λαμβάνονταν σοβαρά υπόψη. Η «Θεωρία της Δικαιοσύνης» του Τζον Ρολς ήταν σε όλα τα στόματα. Ο Αμάρτια Σεν έγραφε για τη θεωρία της κοινωνικής επιλογής, για τη σχετική και απόλυτη φτώχεια, για τον ωφελιμισμό και τις εναλλακτικές λύσεις. Ο Τζέιμς Μίρλις έλυσε μια εκδοχή του ερωτήματος πώς να συμφιλιωθεί η επιδίωξη για ισότητα με την ανάγκη να γίνονται σεβαστά τα κίνητρα.

Την ίδια στιγμή, στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Σχολή του Σικάγου ακολουθούσε μια διαφορετική γραμμή. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει τη συμβολή του Μίλτον Φρίντμαν, του Τζορτζ Στίγκλερ και του Ρόμπερτ Λούκας στην πολιτική οικονομία. Δύσκολα όμως μπορεί να φανταστεί κανείς μια δουλειά πιο αντίθετη προς τη θεώρηση της ανισότητας και της δικαιοσύνης. Το χρήμα γίνεται το μέτρο της ευημερίας και η δικαιοσύνη εξισώνεται με την αποτελεσματικότητα. «Η επαγγελματική μελέτη των οικονομικών κάνει κάποιον πολιτικά συντηρητικό» έγραφε ο Στίγκλερ.

Η επιρροή των οικονομικών του Σικάγου και των επιχειρημάτων του Φρίντμαν παραμένει μεγάλη. Ο Φρίντμαν χαρακτήρισε την ανισότητα φυσιολογική, κάτι που αντανακλά τις επιλογές ανθρώπων με ετερογενή γούστα. Πίστευε στην ισότητα των ευκαιριών, αλλά ήταν αντίθετος στον φόρο κληρονομιάς, θεωρώντας ότι ενθαρρύνει τις άλογες δαπάνες. Πάνω από 700 οικονομολόγοι υιοθέτησαν πρόσφατα αυτούς τους ισχυρισμούς και σήμερα ακούμε τα ίδια επιχειρήματα για τον φόρο επί του πλούτου. Για τον Φρίντμαν, ο οποίος υποστήριζε επίσης τον φορολογικό ανταγωνισμό μεταξύ των χωρών, οι προσπάθειες να περιοριστεί η ανισότητα των εισοδημάτων δεν θα μείωναν μόνο την ελευθερία, αλλά θα οδηγούσαν και σε μεγαλύτερη ανισότητα. Οι ελεύθερες αγορές θα οδηγούσαν σε μεγαλύτερη ελευθερία και ισότητα.

Μόνο που δεν έγινε έτσι.

Αντί γι’ αυτό, φτάσαμε σε έναν κόσμο όπου η οικογένεια Σάκλερ πλήρωσε στον εαυτό της πάνω από 12 δισεκατομμύρια δολάρια για να προκαλέσει και να προωθήσει μια επιδημία οπιοειδών που σκότωσε εκατοντάδες χιλιάδες Αμερικανούς. Η Johnson and Johnson, παρασκευάστρια εταιρεία του Band-Aids και του Baby Powder, καλλιέργησε παπαρούνες στην Τασμανία τροφοδοτώντας την επιδημία, ενώ ο αμερικανικός στρατός έθετε στο στόχαστρό του τα αποθέματα οπίου των Ταλιμπάν στην επαρχία Χέλμαντ του Αφγανιστάν. Το 1839, οι Βρετανοί έστειλαν κανονιοφόρους για να καταστήσουν την Κίνα ασφαλή για τους βρετανούς (και τους ινδούς) λαθρεμπόρους οπίου. Εχουμε ιδιωτικές εταιρείες επενδύσεων που αγοράζουν υπηρεσίες ασθενοφόρων και στελεχώνουν νοσοκομεία με δικούς τους γιατρούς ώστε να μπορούν να χρεώνουν «έκτακτες» τιμές σε ασθενείς που η ασφάλειά τους καλύπτει αυτά τα νοσοκομεία. Εκ των υστέρων, τουλάχιστον, δεν είναι περίεργο ότι οι ελεύθερες αγορές αντί για ισότητα παράγουν μια αδηφάγα ελίτ. Στο κάτω-κάτω δεν είναι η πρώτη φορά που μια ουτοπική ρητορική για την ελευθερία παράγει μια άδικη κοινωνική δυστοπία.

Το καλύτερο παράδειγμα του Απλμπομ είναι αυτό για το οποίο υπερηφανευόταν περισσότερο ο Φρίντμαν: η θέσπιση ενός στρατού που αποτελείται αποκλειστικά από εθελοντές, κάτι το οποίο πιστεύω ότι εξακολουθούν να επιθυμούν οι περισσότεροι οικονομολόγοι. Είναι όμως πράγματι καλή ιδέα να στελεχώνεται ο στρατός από εκείνους που έχουν μικρότερη εκπαίδευση και λιγότερες ευκαιρίες;

Η Αν Κέιζ του Πανεπιστημίου Πρίνστον κι εγώ εξετάσαμε τις διευρυνόμενες ανισότητες ανάμεσα στους Αμερικανούς με φτωχότερη και πλουσιότερη εκπαίδευση. Διαπιστώσαμε μια αυξανόμενη απόκλιση σε ό,τι αφορά τους μισθούς, τους γάμους, την κοινωνική απομόνωση, τον αλκοολισμό, τους θανάτους από ναρκωτικά και τις αυτοκτονίες. Και τώρα οι άνθρωποι με τη μικρότερη εκπαίδευση καλούνται να διακινδυνεύσουν τις ζωές τους για λογαριασμό της μορφωμένης ελίτ, η οποία επιλέγει πού, πότε και με ποιον θα πολεμήσουν.

Αν ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ απορρίψει τα αποτελέσματα των εκλογών του 2020, ή αρνηθεί να εγκαταλείψει τον Λευκό Οίκο στην περίπτωση που παραπεμφθεί σε δίκη και καταδικαστεί, ίσως να μετανιώσουμε για τη στελέχωση του στρατού από τις περιοχές και τους ανθρώπους που τον υποστηρίζουν πιο ένθερμα.

Οι οικονομολόγοι του Σικάγου μας πρόσφεραν έναν υγιή σεβασμό για τις αγορές, αδιαφόρησαν όμως γι’ αυτά που οι αγορές δεν μπορούν να κάνουν, δεν κάνουν σωστά ή δεν θα έπρεπε να κληθούν να κάνουν καθόλου. Οι φιλόσοφοι δεν έχουν δεχθεί ποτέ ότι το χρήμα είναι το μοναδικό μέτρο του καλού, αλλά οι οικονομολόγοι ούτε τους διαβάζουν ούτε τους ακούν.

Οποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα των εκλογών του 2020, η μεγαλύτερη προσοχή στους οικονομολόγους του Κέιμπριτζ θα συμβάλει στο να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη όχι μόνο στον καπιταλισμό, αλλά και στην ίδια την οικονομική επιστήμη.