Μπορεί η παγκόσμια τάξη να προλάβει {CR}τον κόσμο;

Υπήρξαν αλλαγές στον κόσμο το 2019. Το πρόβλημα είναι ότι η παγκόσμια τάξη δεν το κατάλαβε αυτό. Αυτή η αποσύνδεση μπορεί να έχει καταστροφικές συνέπειες. Η μεγαλύτερη παγκόσμια αλλαγή είναι η απαρχή του «ασιατικού αιώνα». Σήμερα, η Ασία φιλοξενεί τρεις από τις τέσσερις πρώτες οικονομικές δυνάμεις (σε όρους ισοτιμίας αγοραστικής δύναμης): τις Κίνα, Ινδία και Ιαπωνία. Το συνδυασμένο ΑΕΠ της περιοχής υπερβαίνει εκείνο των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Οι ΗΠΑ δεν είναι πλέον ούτε η πιο παγκοσμιοποιημένη δύναμη. Ο τίτλος αυτός τώρα πηγαίνει στην Κίνα. Ηδη ένας μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος σε περισσότερες χώρες από τις ΗΠΑ, η Κίνα, συνάπτει περισσότερες συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου. Οι ΗΠΑ, αντίθετα, εγκαταλείπουν συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών. Το μερίδιο των ΗΠΑ στο παγκόσμιο εμπόριο συνεχίζει να συρρικνώνεται. Η παγκόσμια τάξη δεν τήρησε τον ρυθμό σε αυτές τις μεταβαλλόμενες οικονομικές δυναμικές. Αντίθετα, το αμερικανικό δολάριο παραμένει το κυρίαρχο νόμισμα. Οι ΗΠΑ και η Ευρώπη διατηρούν τον έλεγχο των δύο κορυφαίων παγκόσμιων οικονομικών οργανώσεων: του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Και το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών – το μόνο όργανο που μπορεί να εκδώσει δεσμευτικές αποφάσεις για τα 193 κράτη μέλη του ΟΗΕ – κυριαρχείται από λίγες χώρες.

Οι ΗΠΑ και η Ευρώπη έχουν ήδη αναγνωρίσει – μεταξύ άλλων, στα ανακοινωθέντα του 2006 και του 2007 του G20 – ότι «η επιλογή των ανώτερων διευθυντικών στελεχών του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας θα πρέπει να βασίζεται σε προσόντα», εξασφαλίζοντας «ευρεία αντιπροσώπευση όλων των χωρών μελών». Ωστόσο, η αναχρονιστική «συμφωνία κυρίων» που κράτησε έναν Αμερικανό στην ηγεσία της Παγκόσμιας Τράπεζας και ένας Ευρωπαίο ως ηγέτη του ΔΝΤ έχει αποδειχθεί πεισματικά ανθεκτική. Το 2007, ο Ντομινίκ Στρος – Καν έγινε διευθύνων σύμβουλος του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (IMF), τον οποίο διαδέχθηκε το 2011 μια άλλη Γαλλίδα, η Κριστίν Λαγκάρντ.

Εξι χρόνια αργότερα, η Λαγκάρντ δήλωσε ότι το ΔΝΤ θα μπορούσε να εδρεύει στο Πεκίνο έως το 2027, αν συνεχιστούν οι τάσεις της ανάπτυξης όπως αυτές αντικατοπτρίζονται στη δομή ψηφοφορίας του Ταμείου. Εξάλλου, σημείωσε, σύμφωνα με τα καταστατικά του ΔΝΤ, το κεντρικό γραφείο του ιδρύματος πρέπει να βρίσκεται στη μεγαλύτερη οικονομία του κράτους μέλους.

Ωστόσο, όταν η Λαγκάρντ παραιτήθηκε από το αξίωμά της φέτος για να γίνει πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, ήταν ακόμα μια Ευρωπαία που πήρε τη θέση της: η οικονομολόγος από τη Βουλγαρία Κρισταλίνα Γκερογκίεβα. Ομοίως, η προεδρία της Παγκόσμιας Τράπεζας πέρασε από τον Ρόμπερτ Ζέλικ στον Τζιμ Γιονγκ Κιμ το 2012 και στη συνέχεια το 2019 στον Ντέιβιντ Μάλπας. Οι μελλοντικοί ιστορικοί θα θαυμάσουν τη φρόνηση της άρνησης των παλαιών δυνάμεων να μοιραστούν τον έλεγχο των παγκόσμιων θεσμών. Ωστόσο, οι ΗΠΑ και η ΕΕ δεν είναι οι μόνοι που εργάζονται για να προστατεύσουν την επιρροή τους. Στο Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, τα πέντε μόνιμα μέλη (P5) – Κίνα, Γαλλία, Ρωσία, Ηνωμένο Βασίλειο και ΗΠΑ – αναφέρουν επίσης την ανάγκη για μεταρρύθμιση, αλλά παρεμποδίζουν σταθερά την πρόοδο προς τον τομέα αυτό. Περιπλέκοντας τα θέματα περαιτέρω, άλλες χώρες που προσπαθούν να αποκτήσουν μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο αντιμετωπίζουν αντίσταση από τους γείτονές τους: το Πακιστάν εμποδίζει την προσπάθεια της Ινδίας. Η Αργεντινή εμποδίζει τη Βραζιλία. Και η Νιγηρία μπλοκάρει τη Νότια Αφρική. Δεδομένης αυτής της δυναμικής, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ θα είναι ακόμη πιο δύσκολο να μεταρρυθμιστεί από το ΔΝΤ ή την Παγκόσμια Τράπεζα.

Αλλά, και πάλι, η αποτυχία μπορεί να είναι καταστροφική. Εάν η σύνθεση του Συμβουλίου Ασφαλείας δεν εκσυγχρονιστεί, ο οργανισμός θα μπορούσε να χάσει την αξιοπιστία και την ηθική του εξουσία. Εάν η Αφρικανική Ενωση ή η Ινδία (με περισσότερους από ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους) αρνήθηκαν να συμμορφωθούν με τις αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας αυτό σημαίνει ότι το σημαντικότερο σώμα της διεθνούς κοινότητας δεν έχει μεγάλη δύναμη.

Προκειμένου να αποφευχθεί ένα τέτοιο αποτέλεσμα, το Συμβούλιο Ασφαλείας θα πρέπει να υιοθετήσει έναν τύπο 7-7-7. Τα πρώτα επτά θα είναι μόνιμα μέλη – η Βραζιλία, η Κίνα, η Ευρωπαϊκή Ενωση (εκπροσωπούμενη από τη Γαλλία και τη Γερμανία), η Ινδία, η Νιγηρία, η Ρωσία και οι ΗΠΑ – καθένα από τα οποία αντιπροσωπεύει διαφορετική περιοχή. Τα δεύτερα επτά θα είναι ημιμόνιμα μέλη, μια εκ περιτροπής επιλογή 28 χωρών, με βάση τον πληθυσμό και το ΑΕΠ. Οι υπόλοιπες 160 χώρες θα πάρουν στις υπόλοιπες επτά έδρες.

Η πιο δύσκολη περίπτωση για να επιλυθεί θα είναι αυτή μεταξύ της ηγεσίας της Αμερικής και του ρόλου του εθνικού νομίσματος των ΗΠΑ ως το κυριότερο διεθνές αποθεματικό νόμισμα. Σήμερα, περισσότερο από το 40% των διασυνοριακών πληρωμών και το 90% των συναλλαγών σε ξένα νομίσματα διακανονίζονται σε δολάρια ΗΠΑ. Αυτό αντανακλά δεκαετίες εμπιστοσύνης: οι ΗΠΑ είχαν αγορές με βάθος, ισχυρούς θεσμούς – συμπεριλαμβανομένων των αποτελεσματικών δικαστηρίων και μιας ανεξάρτητης κεντρικής τράπεζας – και δεν χρησιμοποίησαν το δολάριο ως εργαλείο για την προώθηση των δικών τους συμφερόντων.

Ομως, από το 2017, ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ υπονομεύει επιθετικά την εμπιστοσύνη της διεθνούς κοινότητας στο δολάριο. Εχει πιέσει την Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ να μειώσει τα επιτόκια προκειμένου να επιτύχει βραχυπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη, καθώς επιδιώκει για επανεκλογή. Και έχει κάνει όπλο το δολάριο, κατηγορώντας την Κίνα ως «χειραγωγό νομισμάτων» και παρακινώντας το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών να θέσει υπό επιτήρηση περισσότερες χώρες -συμπεριλαμβανομένων των στενών ασιατών και ευρωπαίων συμμάχων.

Η συμπεριφορά του Τραμπ έχει δημιουργήσει εμπόδια όχι μόνο για αντιπάλους αλλά και τους βασικούς συμμάχους. Ο Ζαν Κλοντ Γιούνκερ, ο πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, δεσμεύτηκε ότι το ευρώ θα γίνει ένα «ενεργό μέσο» της κυριαρχίας της ΕΕ. Είπε επίσης ότι η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο – σε συνεργασία με την Κίνα και τη Ρωσία – δημιούργησαν το μέσο στήριξης των εμπορικών συναλλαγών (INSTEX) για να παρακάμψουν τις αμερικανικές κυρώσεις στο Ιράν.

Αλλά, κατά μία έννοια, ο Τραμπ έχει κάνει τον κόσμο χάρη κάνοντας αναμφισβήτητο αυτό που ήταν ήδη προφανές. Εάν οι ηγέτες του κόσμου δεν αρχίσουν να αντιμετωπίζουν σύντομα τις αντιφάσεις που μαστίζουν την παγκόσμια τάξη, το πιθανό αποτέλεσμα θα είναι μια κρίση – και ακόμη πιο επικίνδυνες αντιφάσεις.