ΤΟ 2019 ΣΕ ΕΙΚΟΝΕΣ

Μία χρονιά δεν εξαντλείται σε εικόνες ούτε ανακεφαλαιώνεται σε τίτλους. Αφήνει όμως τις εντυπώσεις και το «αποτύπωμά» της, που ξεπερνούν τη δημοσιογραφική καταγραφή και απασχολούν τη δημόσια συζήτηση. Γι’ αυτό φέτος ζητήσαμε από γνωστά πρόσωπα του πολιτισμού, της τέχνης και του θεάματος να σχολιάσουν με τον δικό τους, «ελεύθερο» τρόπο, φωτογραφίες που γεννούν συναισθήματα

Ενα «θνητό» μνημείο

Ελίνα Κουντούρη, διευθύντρια οργανισμού ΝΕΟΝ

Θυμάμαι τις έκτακτες ειδήσεις μόλις ξέσπασε η πυρκαγιά, τις πρώτες φλεγόμενες εικόνες της Notre Dame στο Διαδίκτυο. Παρακολούθησα συγκλονισμένη όσα συνέβαιναν, πως η φωτιά μαινόταν, τη στιγμή που κατέρρευσε το κωδωνoστάσιο. Από τη μια το σοκ και η θλίψη για αυτό το ιστορικό μνημείο του 12ουαιώνα, εμβληματικό όχι μόνο της εικόνας του Παρισιού αλλά και της ίδιας της ιστορίας της πόλης και των πολιτών, που καταστρεφόταν. Και από την άλλη, συγκίνηση καθώς έβλεπα τους κατοίκους του Παρισιού να σπεύδουν κατά χιλιάδες να περικυκλώσουν το μνημείο, να συμμετάσχουν και σωματικά σε αυτό που συνέβαινε και που βίωναν ως μια προσωπική και εθνική απώλεια.
Συνειδητοποίησα, βλέποντας αυτές τις εικόνες, την απλή αλήθεια ότι τίποτα δεν είναι δεδομένο. Ακόμα και αυτό το επιβλητικό μνημείο, ήταν ευάλωτο, τρωτό, με μια έννοια θνητό. Ομολογώ ότι μια από τις πρώτες σκέψεις μου ήταν πόσο σημαντικό είναι να προστατεύουμε τα μνημεία μας, να τα θωρακίζουμε, διαχρονικά και συστηματικά. Διότι δεν αποτελούν απλώς ιστορικά, αρχιτεκτονικά, καλλιτεχνικά επιτεύγματα του ανθρώπου. Στο πέρασμα των χρόνων φορτίζονται με αξίες πολύτιμες ως σύμβολα της συλλογικής μνήμης, της συνύπαρξης και την ιστορικής εξέλιξης κοινοτήτων και λαών στον δημόσιο χώρο. Εκφράζουν τη συνέχεια του πολιτισμού και της ταυτότητας.
Τις επόμενες μέρες η ταραχή, η αναστάτωση και η θλίψη από τις εικόνες της καταστροφής έδωσαν τη θέση τους στην αίσθηση της συγκίνησης, αλλά και της ελπίδας καθώς παρακολουθούσα το πώς οι Γάλλοι προσέφεραν με κάθε δυνατό τρόπο για την αποκατάσταση της Νotre Dame. Aυτό που τις πρώτες ώρες βιώθηκε ως σοκ, ως πένθος, στη συνέχεια έγινε αποφασιστικότητα και συλλογική δύναμη για να επιστρέψει το μνημείο στη ζωή. Να υπάρξει συνέχεια στην ιστορία της Notre Dame και στην ιστορία των ανθρώπων που αναπτύσσεται γύρω από αυτήν.

Επιδημική επικοινωνία

Παναγιώτης Τουρνικιώτης, αρχιτέκτονας, καθηγητής Πολυτεχνείου

Βλέπω μόνο βία και επικοινωνία. Και τα δύο είναι viral, επιδημικά, σε ένα κενό λόγου. Μια βία προμελετημένη και σχεδιασμένη, από τα κοστούμια ως την κίνηση, που είναι βέβαια πολεμική αλλά κυρίως χορογραφική, σε μια σύγχρονη εκδοχή των πολεμικών τεχνών. Και μια τέχνη της φωτογραφίας που αναδεικνύει την αισθητική της εικόνας και την οφθαλμολαγνεία της υπερπραγματικότητας. Το σύνολο κυριαρχείται από το κενό του λόγου, επειδή λείπουν τα λόγια αλλά κυρίως ο Λόγος. Η επικοινωνιακή δύναμη της εικόνας είναι αναμφισβήτητη και για αυτό πρακτορεύεται από το Reuters, αλλά σε πείσμα της παγκοσμιοποίησης, αυτή η εικόνα δεν λέει τίποτα άλλο. Ακόμα και η λέξη «Πολυτεχνείο» δεν έχει στα κινέζικα, 理工学院, τα ευρωπαϊκά συνδηλούμενα του Διαφωτισμού. Το επικοινωνιακό μήνυμα είναι viral αλλά ποια επιδημία μεταδίδει;

Η κατασκευή της εικόνας

Κωστής Βελώνης, εικαστικός, καθηγητής Εικαστικών στην ΑΣΚΤ

Οταν παρατηρώ τη φωτογραφία του Ηλία Μάρκου στο Ανοικτό Κέντρο Φιλοξενίας Προσφύγων και Μεταναστών «ΚΑΡΑ ΤΕΠΕ» στη Λέσβο παρασύρομαι σε διαφορετικές εντυπώσεις από εκείνες που η φωτογραφία με παροτρύνει να αντιληφθώ. H υπερβολική έκθεσή μας στην πολιτική και κοινωνική επικαιρότητα, πλαισιωμένη από δεκάδες φωτογραφίες στην καθημερινότητα, με απομακρύνει από τα συμφραζόμενα της εικόνας. Στην πράξη, κοιτάζω μια άλλη εικόνα μέσα από την εικόνα που μου προσφέρεται. Κατευθύνομαι σε μια πασίγνωστη φωτογραφία του Robert Frank (μικρή φωτογραφία) στην οποία οι επιβάτες ενός τρόλεϊ στη Νέα Ορλεάνη κοιτάζουν έξαφνοι τον φακό του φωτογράφου σ’ ένα μετωπικό πλάνο γεμάτο από τις αντανακλάσεις του δρόμου προς τον μεταλλικό σκελετό του οχήματος. Η μετωπική λήψη με τις αντανακλάσεις και ο σχηματισμός ενός τεμαχισμένου collage με οριζόντιες και κάθετες γραμμές υπερισχύει οποιουδήποτε ουμανιστικού ή αγωνιστικού κινήτρου. Η δυσάρεστη αλήθεια είναι ότι κάθε προσπάθεια ηθικής ανάγνωσης της επικαιρότητας επισκιάζεται από κάποια γνώση, στην οποία μια οποιαδήποτε ψηλάφηση γύρω από την ιστορία της φωτογραφίας μετατρέπει την πληροφορία σε κάτι πρόσκαιρο και ασήμαντο. Η κατασκευή της εικόνας συναρπάζει περισσότερο από τη σκοπιμότητα της εκτέλεσής της.

Εξώπολις

Γιώργος Τζιρτζιλάκης, καθηγητής Αρχιτεκτονικής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Κοιτώ αυτήν την εικόνα από την «Ευνοούμενη» του Γιώργου Λάνθιμου και αστραπιαία αναγνωρίζω ορισμένα από τα χαρακτηριστικά των ταινιών του: Την ατμοσφαιρική σύνθεση, τη συνδυαστική πόζα και τη σκοποθεσία των σωμάτων, την ακρίβεια των κινήσεων, τη σημαίνουσα απουσία χρώματος στα ρούχα, την αύρα της μυστηριώδους «εξώπολης» και το αίνιγμα των βλεμμάτων που διασταυρώνονται στο άπειρο. Σταδιακά το βλέμμα μου γλιστρά στα δύο ασύμμετρα ξύλινα τραπέζια με τα καμπύλα πόδια και τον κλαδεμένο θάμνο, σε μορφή φράχτη, που αναπτύσσεται ευθύγραμμα, χαράσσοντας ένα ασφυκτικό όριο χωρίς κανένα πέρασμα. Από εκεί με απορροφά η βλάστηση των βασιλικών κήπων στο βάθος που σκοτεινιάζουν, προσφέροντας μια κρυφή υπόμνηση για το σκοτάδι που μέλλεται να έρθει. Αρχίζω να φαντάζομαι αυτό το σκοτεινό βάθος του κήπου σαν τον μετατοπισμένο πυρήνα της εικόνας, και για να το πω ευθέως: σαν μια από εκείνες τις εικόνες που καθορίζουν την εξέλιξη των πραγμάτων χωρίς ποτέ να τις βλέπουμε.
Η «Ευνοούμενη», με τον καλύτερο τρόπο, όπως και άλλες ταινίες του Λάνθιμου, μας ενδιαφέρουν γιατί ακριβώς δείχνουν αυτό που μας μένει στα μάτια όταν κοιτάμε αλλού. Ο Λάνθιμος είναι ο πιο «βόρειος» και ο πιο «σκοτεινός» από τους έλληνες δημιουργούς, που γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο τον θεωρούμε δικό μας. Για τον ίδιο λόγο δυσκολευόμαστε να αγαπήσουμε τις ταινίες του.

Τα πάνω κάτω *

Γιάννης Βαρελάς, εικαστικός

Οταν ήμουν μικρή, οι γηραιότεροι της φυλής μας ανέφεραν συχνά τη φοβερή συνήθεια των λευκών να αλλάζουν, ορισμένες φορές, το πανωσέντονο με το κατωσέντονο, σαν να αγνοούσαν πως ό,τι ανήκει στο Πάνω πρέπει να μένει πάνω, και ό,τι ανήκει στο Κάτω πρέπει να μένει κάτω.
Μια μέρα, σε ένα σχολείο που το διηύθυνε ο ξάδελφός μου Ιλάλα Ολε Ναέκου, μια άτακτη μαθήτρια τύλιξε τους ώμους της με το φουστάνι της. Τότε, η ηλικιωμένη δασκάλα Εουκάμπεθ Τζεπτανούι την επέπληξε πολύ αυστηρά θυμίζοντάς της πως ό,τι ανήκει στο Κάτω πρέπει να μένει κάτω και ό,τι ανήκει στο Πάνω πρέπει να μένει πάνω. Η μαθήτρια ξαφνιάστηκε, και τη ρώτησε: «Μα, αν ήταν έτσι, δεν θα έπεφτε ποτέ τίποτα…». Η δασκάλα την κοίταξε λίγο, και αποκρίθηκε: «Ακριβώς. Οταν κάτι πέφτει κάτω, σπάει. Γιατί δεν είναι πια στη θέση του». «Και η βροχή;» είπε η μικρή. «Αυτή δεν πέφτει κάτω;». «Ναι. Αλλά η βροχή δεν ήταν ποτέ Πάνω». «Και τι ήταν;» επέμεινε η μαθήτρια. Και τότε, η Εουκάμπεθ Τζεπτανούι γονάτισε μπροστά της και της έδειξε με το δάχτυλο τον καθαρό ουρανό. «Σύννεφο», της είπε.

* Μία παράφραση από την «Αγρια Σκέψη» του Claude Levi-Strauss

Ατελής φωτογραφία

Ηρακλής Παπαϊωάννου, επιμελητής MOMus-ΜΦΘ

Το 2019 υπήρξε μια απογοητευτική χρονιά για το τροπικό δάσος του Αμαζονίου, τον πνεύμονα της γης, η οποία φαίνεται να βαριανασαίνει με έναν μόνο πνεύμονα. Κάθε συνοδευτική εικόνα αποδεικνύεται εδώ ατελής. Πώς να περιγράψει κανείς ανάγλυφα τα εκατομμύρια καμένα στρέμματα από πυρκαγιές στον Αμαζόνιο τα τελευταία χρόνια; Πώς να αναδείξει την παράνομη υλοτομία και εξόρυξη, την επιθετική αύξηση της κτηνοτροφίας και της παραγωγής σόγιας (η Βραζιλία είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός βοείου κρέατος και σόγιας παγκοσμίως). Η πίεση που δέχεται ο Αμαζόνιος δεν είναι καινούργια υπόθεση. Σοκάρει όμως η κλίμακα του φαινομένου σε μια εποχή στην οποία υπάρχει πλήρης συνείδηση της απειλής των ισορροπιών του πλανήτη, σε μια εποχή τελικά που ξέμεινε από δικαιολογίες. Σοκάρει ο κυνισμός με τον οποίο η πολιτισμένη ανθρωπότητα ροκανίζει το κλαδί που κάθεται και συμπεριφέρεται σαν αδιάφορος ιδιοκτήτης ενός φυσικού πλούτου του οποίου είναι απλά περιστασιακός χρήστης, υπονομεύοντας ένα μέλλον που δεν της ανήκει. Οταν έρθει το πλήρωμα του χρόνου, όμως, όταν διασαλευτεί δηλαδή οριστικά η κλιματική τάξη του πλανήτη, η φωτογραφία δεν θα είναι απλά ατελής αλλά απούσα (αφού και αυτή εξαρτάται πολλαπλώς από τους φυσικούς πόρους). Ισως η ενδεχόμενη απώλεια της εικόνας να ταράζει τη μακαριότητα περισσότερο από την ίδια την ιδέα του έσχατου τέλους.

Η Γκρέτα στο «TIME»

Ανδρέας Σιμόπουλος, φωτογράφος

Θα επιλέξω το πορτρέτο της Greta Thunberg που δημοσιεύτηκε στο εξώφυλλο του Time Magazine στις 27 Μαΐου 2019. Η 15χρονη έθεσε τη χρονιά που μας πέρασε με πολύ δυναμικό τρόπο το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής που βιώνει ο πλανήτης. Η δύναμη της συγκεκριμένης εικόνας, αν ξεπεράσουμε τα άρτια τεχνικά χαρακτηριστικά στη φωτογραφία της Hellen van Meene, κρύβεται στο βλέμμα και στη στάση του σώματος της Thunberg που δείχνουν την πίστη και την αποφασιστικότητα σε αυτό που πιστεύει και σε αυτό που αισθάνεται. Δεν είναι μια φωτογραφία ρεπορτάζ που δείχνει ότι το πρόβλημα δημιουργείται στο κλίμα του πλανήτη από την ανθρώπινη παρέμβαση (π.χ. μια πανοραμική φωτογραφία με μολυσμένη ατμόσφαιρα σε κάποια γωνιά της γης, εξάλλου τέτοιες εικόνες βλέπουμε πολλά χρόνια…) αλλά θεωρώ ότι το συγκεκριμένο πρόσωπο συμπυκνώνει εννοιολογικά όλα όσα βλέπουμε, νιώθουμε, φοβόμαστε αλλά δεν εκφράζουμε για το συγκεκριμένο θέμα. Η λεπτομέρεια του πράσινου «μεγαλίστικου» φορέματος που συνοδεύεται με αθλητικά παπούτσια που φοράει η Greta, ολοκληρώνουν και αισθητικά την άψογη και πολύ δυνατή αυτή φωτογραφία.

Εμείς και οι αθλητές

Γιώργος Καπουτζίδης, ηθοποιός

Ο Στέφανος Τσιτσιπάς κατέκτησε το ATP Finals στο Λονδίνο, έχει εδραιωθεί στους κορυφαίους του παγκοσμίου τένις και θέτει καινούργιους στόχους, ένας από αυτούς η άνοδος στο Top 3. Ο Γιάννης Αντετοκούνμπο ανακηρύχθηκε MVP του NBA, ο στίβος μπορεί να περηφανεύεται ότι έχει τουλάχιστον 4-5 αθλητές που ανήκουν στην παγκόσμια ελίτ των αγωνισμάτων τους και η νέα γενιά της ελληνικής κολύμβησης φέρνει επιτυχίες. Οι έφηβοι του πόλο βρέθηκαν στην κορυφή του κόσμου, η Αννα Κορακάκη παραμένει σε τροχιά υπεράσπισης του χρυσού ολυμπιακού μεταλλίου, ο Λευτέρης Πετρούνιας επέστρεψε δυνατός, ύστερα από μία δύσκολη επέμβαση, κωπηλασία, ιστιοπλοΐα, πάλη, ξιφασκία και παραολυμπιακό κίνημα σε άνοδο, το 2019 ήταν μία πολύ καλή χρονιά για τον ελληνικό αθλητισμό που φαίνεται να χτίζει και μία ωραία σχέση με την κοινωνία. Δεν φαίνεται να φανατίζεται όπως παλαιότερα, αλλά να ενδιαφέρεται ειλικρινά για αθλητές και αθλήματα. Οι γονείς στέλνουν τα παιδιά τους σε γυμναστήρια και στάδια προκειμένου να ασχοληθούν με το αγαπημένο τους άθλημα και αυτό είναι το μεγαλύτερο κέρδος, σημαντικότερο ακόμα από μετάλλια και ρεκόρ. Προ-ολυμπιακή χρονιά το 2019, να ευχηθούμε καλή προετοιμασία στους αθλητές μας, υγεία πάνω από όλα και ραντεβού στο Τόκιο.

Μνήμη και Λίνκολν*

Αμάντα Μιχαλοπούλου, συγγραφέας

Το θάρρος και η περίσκεψη ενός άντρα φαίνεται στον τρόπο που χτενίζεται, στον τρόπο που δέχεται την υποχώρηση των μαλλιών στο στρατηγικό σημείο πάνω από τον κρόταφο.
Και δεν είναι μόνο τα μαλλιά. Είναι και οι ρυτίδες. Οι δικές μου σχηματίστηκαν μέσα σε λίγα χρόνια όταν έχασα, τον έναν μετά τον άλλον, τρεις από τους τέσσερεις γιους μου. Βάθυναν γρήγορα, καθώς μετρούσαμε απώλειες στον Εμφύλιο κι οι οικογένειες, οι κοινότητες, διαλύονταν υπό το βάρος της Ιστορίας. Τώρα τελευταία, αιθερικά στρώματα ανησυχίας συγκεντρώνονται ανάμεσα στα φρύδια και πάνω απ’ τα χείλη μου, σχηματίζοντας νέες ρυτίδες. Εχω αρχίσει να χάνω τα δώρα της αιωνιότητας. Κυρίως την υπομονή μου.
Αυτός ο άντρας που στέκεται μπροστά μου, κάτω από τα ανελέητα φώτα, σχεδιάζει τον δικό του Εμφύλιο στο Τwitter. Κι εγώ που μεγάλωσα σε μια καλύβα στο Κεντάκι – και το μόνο «Τwitter» που ήξερα ήταν το κελάηδημα του σπουργιτιού και του καρδινάλιου, να μην μιλήσω για το κρώξιμο του κορακιού – δεν μπορώ να βγάλω κιχ. Τα φαντάσματα δεν επηρεάζουν τη δράση.
Οσο το σκέφτομαι τόσο περισσότερο μοιάζει στους κόκκινους καρδινάλιους με το λειρί που ταΐζαμε σκουλίκια στη φάρμα του Κεντάκι: μιλάει σαν να κράζει και να ρεύεται ταυτόχρονα. Η βλακεία του δεν εξατμίζεται, ρευστοποιείται σε υδρατμούς. Αυτό μου δίνει την ελπίδα ότι όλα μπορούν να συμβούν κι ότι κάποια μέρα, αν προχωρήσει κι άλλο η επιστήμη, αν απλωθεί καλύτερα η ενσυναίσθηση στον κόσμο των νεκρών, θα σκίσω τον πίνακα, θα απλώσω το χέρι που ο ζωγράφος έχει κολλήσει στο πλευρό μου και θα τον βουτήξω από την κόκκινη γραβάτα. Και τότε, μα τον Θεό που κρατάει χώρια ζωντανούς και πεθαμένους, θα τον ταρακουνήσω μέχρι να σπάσει.

* Αναφορά στο μυθιστόρημα του George Saunders «Λήθη και Λίνκολν» (εκδ. Ικαρος)

Αναμνήσεις από την εποχή του Τσέρνομπιλ

Τσέζαρις Γκραουζίνις, σκηνοθέτης

Οταν έγινε το δυστύχημα στο Τσέρνομπιλ, εμείς, οι άνθρωποι της Σοβιετικής Ενωσης, ενημερωθήκαμε γι’ αυτό τρεις μέρες μετά το συμβάν. Αλλά ακόμα και τότε, ήταν αδύνατο να συνειδητοποιήσουμε το πραγματικό μέγεθος της καταστροφής. «Το πυρηνικό εργοστάσιο καίγεται, αυτό είναι όλο», έλεγαν οι αρμόδιοι με θεϊκή ψυχραιμία. Οι ψίθυροι και οι θεωρίες απλώθηκαν ταχύτατα, φυσικά. «Τα δηλητηριώδη νέφη κατευθύνονται προς τη Μόσχα», ακούγαμε μεταξύ άλλων ζοφερών σεναρίων. Και όταν έβρεξε καταρρακτωδώς, εμείς, οι φοιτητές της Θεατρικής Ακαδημίας της Μόσχας, χορεύαμε και τραγουδούσαμε στους δρόμους «Purple rain, purple rain», κάνοντας αστεία ότι οι ραδιενεργές σταγόνες θα μας μεταμορφώσουν σε γιγάντια πολύχρωμα μανιτάρια. Το μαύρο χιούμορ και ο μοιρολατρικός σαρκασμός ήταν η αυτοάμυνά μας απέναντι στο παράλογο… Ομως, πλάκα – πλάκα, δέκα περίπου χρόνια αργότερα, μια λιθουανή φίλη μου ήταν μεταξύ των πολύ νέων ανθρώπων που διαγνώστηκαν με καρκίνο. Είχαν περάσει εκείνο το καταραμένο Σαββατοκύριακο του Απρίλη που έγινε το δυστύχημα, στα νοτιοανατολικά σύνορα της Λιθουανίας, κι αυτό που συνέβη στο Τσέρνομπιλ, σύμφωνα με τους γιατρούς, «τους άγγιξε».

Μια Μόνα Λίζα στο Ιράν

Γιώργος Κουμεντάκης, καλλιτεχνικός διευθυντής Εθνικής Λυρικής Σκηνής

Γιατί είναι δύσκολο να αντιληφθείς ή ακόμα περισσότερο να αποτολμήσεις να σχολιάσεις τον ερωτισμό που αποπνέει η εικόνα μιας νεαρής Ιρανής; Γιατί η απόσταση των πολιτισμών ή οι θρησκευτικές διαφορές μάς κάνουν να πιστεύουμε ότι μια γυναίκα στο Ιράν αισθάνεται διαφορετικά από ένα κορίτσι στην Αθήνα ή μια έφηβη στη Γερμανία; Μπορεί η εποχή της γρήγορης εικόνας, των selfies, των έξυπνων συσκευών να αλλάξει πεποιθήσεις και να μετακινήσει συνειδήσεις που στέκουν αδιάλλακτες εδώ και αιώνες; Μπορεί μια νέα Τζοκόντα στο σημερινό Ιράν να χαμογελάσει με ψήγματα υπεροψίας ή θα πρέπει για πάντα η κουλτούρα της να επιβάλλει το χαμηλωμένο βλέμμα και την άρνηση της χαράς και της ηδονής;
Σκόρπιες σκέψεις, πάνω στο συγκλονιστικής δύναμης πορτρέτο Ιρανής, το οποίο διακρίθηκε στον διαγωνισμό της Sony Awards.