Οι καταλύτες {LF}της πολιτικής βίας

H πολιτική βία που απασχολεί τη χώρα από τις αρχές της Μεταπολίτευσης βρέθηκε σε ύφεση μετά την εξάρθρωση της 17Ν. Ο Δεκέμβρης του 2008, που σημαδεύτηκε από τη δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου, και η οικονομική κρίση που ακολούθησε βάζοντας τη χώρα σε μια κατάσταση παρατεταμένης κρίσης εμπιστοσύνης, πολιτικής δυσαρέσκειας και κυνισμού λειτούργησαν ως ευκαιρία για νέα έξαρση.

Παρότι η έννοια συχνά δημιουργεί συγχύσεις, κάθε μορφή βίας με πολιτικό κίνητρο που ο εντολέας δεν είναι το κράτος, με τους δρώντες να ενεργούν παραβιάζοντας τους κανόνες του κράτους δικαίου και θέτοντας σε αμφισβήτηση το κρατικό μονοπώλιο της έννομης βίας, αλλά και τους αξιακούς κώδικες της κοινωνίας εντάσσεται στην κατηγορία της πολιτικής βίας. Στην Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία η πολιτική βία είχε προπάντων αριστερό ιδεολογικό πρόσημο· μετά το 2008 η πολιτική βία εντοπίζεται ωστόσο και στον ακραίο δεξιό πολιτικό πόλο.

Η έρευνά μας αναζητεί τα περιστατικά πολιτικής βίας μέσα από αναφορές στον Τύπο (ηλεκτρονικό και έντυπο), καταγραφές Παρατηρητηρίων, ΜΚΟ, κάνοντας χρήση δεδομένων προηγούμενων επιστημονικών ερευνών (ΕΚΚΕ) και δημόσιων πηγών. Η επιλογή μας να χρησιμοποιήσουμε μεγάλο αριθμό συλλογών είχε ως στόχο να βελτιώσουμε την κάλυψη των περιστατικών βίας και να ξεπεράσουμε πιθανούς περιορισμούς των πηγών μας που έχουν να κάνουν κυρίως με μειωμένες καταγραφές βίαιων περιστατικών από την περιοχή της Ακρας Δεξιάς.

Η τάση της πολιτικής βίας και στην ακροδεξιά και στην ακροαριστερή της εκδοχή εμφανίζεται ανοδική μεταξύ 2008 και 2018, παρότι η τροχιά αυτή δεν είναι γραμμική. Η ακροαριστερή βία συνεχίζει μέχρι και σήμερα να βρίσκεται σε ανοδική τροχιά, ενώ η ακροδεξιά βία γνωρίζει σημαντική κάμψη τον τελευταίο χρόνο. Αυτό πιθανώς να σχετίζεται με την εκλογική καθίζηση της Χρυσής Αυγής και τον δικαστικό της έλεγχο, διαδικασία η οποία σταδιακά περιέστειλε τον βίαιο ακτιβισμό της οργάνωσης και περιόρισε τους πόρους της σε ανθρώπινο δυναμικό και υλικά μέσα. Σε ό,τι αφορά την πολιτική βία της Ακρας Αριστεράς, εντοπίσαμε συνολικά 1.886 περιστατικά, έναντι 500 περιστατικών στην Ακρα Δεξιά στη δωδεκαετία Ιανουάριος 2008 – Δεκέμβριος 2019. Η διαφορά ως προς την τάξη μεγέθους μεταξύ της βίας της Ακρας Αριστεράς και εκείνης της Ακρας Δεξιάς είναι εμφανής, με την πρώτη να είναι 3,5 φορές μεγαλύτερη από τη δεύτερη.

Μία από τις αιτίες της πολιτικής βίας εντοπίζεται σε γεγονότα που λειτουργούν ως καταλύτες για τη βίαιη δραστηριοποίηση ριζοσπαστών και εξτρεμιστών. Εστιάζοντας στις μηνιαίες κορυφώσεις και αναζητώντας σειρά πιθανών γεγονότων μέσα από το κοινοβουλευτικό έργο και διαδικασίες, την υπογραφή διεθνών συνθηκών, εθνικές επετείους, επισκέψεις ξένων ηγετών, σκάνδαλα, φυσικές καταστροφές, εκλογικές αναμετρήσεις, βρίσκουμε διαφορετικά γεγονότα που δείχνουν να είναι κομβικά για τη βία της Ακρας Αριστεράς και της Ακρας Δεξιάς.

Στην περίπτωση της Ακρας Αριστεράς το αδιαμφισβήτητα καταλυτικό γεγονός ήταν η δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου τον Δεκέμβριο του 2008, που λειτούργησε σαν βάπτισμα του πυρός στη βίαιη δράση μεγάλου αριθμού μαθητών και φοιτητών. Η ψήφιση μέτρων λιτότητας, όπως και η πόλωση που επικράτησε στην πολιτική ζωή με αφορμή το αδιέξοδο στην ανάδειξη Προέδρου της Δημοκρατίας το 2014, επίσης λειτούργησαν καταλυτικά για τη βίαιη δράση. Μια σειρά συμβολικών γεγονότων για τον αντιεξουσιαστικό χώρο κορυφώνουν τη βίαιη δράση. Συγκεκριμένα, η άρνηση χορήγησης άδειας στον Δημήτρη Κουφοντίνα, οι εκκενώσεις καταλειμμένων κτιρίων και η επέτειος του Πολυτεχνείου φαίνονται να είναι οι πλέον σημαίνοντες καταλύτες της πιο πρόσφατης περιόδου. Η ακροδεξιά βία πυροδοτείται από διαφορετικά γεγονότα. Πυκνή ακροδεξιά βία εντοπίζεται κατά την ψήφιση νομοσχεδίου για την ανώτατη εκπαίδευση το 2011, γεγονός που μπορεί να σχετίζεται με συμβάντα διαδραστικού εξτρεμισμού σε μια συγκυρία ανοδικής πορείας του ακροδεξιού χώρου. Οι σημαντικότερες κορυφώσεις εστιάζουν σε επικαιρικά κομματικά γεγονότα, όπως η άρση της ασυλίας των βουλευτών της Χρυσής Αυγής και η αναστολή της κρατικής της χρηματοδότησης. Η Συμφωνία των Πρεσπών αποτέλεσε ένα ακόμη έναυσμα που ενεργοποίησε τα επιθετικά αντανακλαστικά του ακροδεξιού χώρου, με τις σχετικές κοινοβουλευτικές διαδικασίες να λειτουργούν καταλυτικά.

Η γκάμα των διαφορετικών γεγονότων που λειτούργησαν ως καταλύτες αποδυναμώνει την άποψη που θέλει την οικονομική κρίση ως το υπέρ-πλαίσιο που επέφερε το απόθεμα βίας που καταγράψαμε. Αν και η οικονομική κρίση λειτούργησε ως ευκαιρία για βίαιη δράση, μια σειρά διαφορετικών γεγονότων που υπήρξαν κομβικά για την κορύφωσή της μας επιτρέπουν να καταλάβουμε αφενός ότι δεν υπάρχουν αντικειμενικές, υλικές συνθήκες που ενεργοποιούν βίαιες συμπεριφορές, αφετέρου ότι το πέρας της κρίσης δεν θα εξαφανίσει αυτόματα την πολιτική βία.

Η Βασιλική Γεωργιάδου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
Η Λαμπρινή Ρόρη είναι επίκουρη καθηγήτρια
στο Πανεπιστήμιο του Exeter.
Ο Κώστας Ρουμανιάς είναι επίκουρος καθηγητής
στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.