«Θα δω και σήμερα {LF}το κίτρινο του ήλιου»

Τύχη αγαθή ήταν που γνώρισα τον Γιάννη Μόραλη πριν σαράντα χρόνια περίπου. Και λέγοντας γνώρισα, θέλω να πω, ότι είδα κατ’ όψιν κάποιον που ήξερα ως σπουδαίο ζωγράφο, κάποιον που θαύμαζα, κάποιον που του άρεσε να δηλώνει Πρεβεζάνος, χωρίς να είναι και Πρεβεζάνος, όπως είμαι εγώ. Τότε, εκείνη τη μέρα – ήταν ένα απόγευμα του Οκτωβρίου και αυτός είχε επιστρέψει, όπως συνήθιζε, από την αγαπημένη Αίγινα της άνοιξης και του καλοκαιριού – τον γνώρισα ως γιατρός και έκτοτε έγινα ο γιατρός του και με την πάροδο των ετών και φίλος του, στενός φίλος του, θέλω να πιστεύω.

Από την πρώτη, εκείνη φορά, ήταν οικείος, προσηνής και απλός και επειδή τα ιατρικά του προβλήματα ήταν ελάσσονα – ποιος ζει ενενήντα τρία χρόνια με μείζονα προβλήματα υγείας; – είπαμε πολλά και διάφορα, αυτός δηλαδή μου έλεγε τις παιδικές αναμνήσεις του από την Πρέβεζα της δεκαετίας του 1920, επειδή ήξερε ήδη από τον αδελφό του, τον Γιώργο, που τον γνώριζα ήδη, ότι είμαι Πρεβεζάνος. Και θυμούμαι καλά, ότι για ένα πράγμα δεν μίλησε, όχι τότε, αλλά και τις επόμενες φορές και τα επόμενα χρόνια, για την τέχνη, για τη ζωγραφική γενικώς, όχι βέβαια γιατί ήταν κάτι που το κατείχε και δεν είχε λόγους να το συζητάει με έναν μη ομότεχνό του, αλλά επειδή πίστευε – αυτό το διαπίστωσα χρόνια κατόπιν – ότι για την τέχνη δεν μπορείς να μιλάς ή καλύτερα δεν πρέπει να μιλάς. Και θυμούμαι ότι κάποτε που τον πίεζα – μου επέτρεπε πλέον, μ’ εκείνη την απεριόριστη ευγένεια που είχε, να τον πιέζω – μου είπε:

«Ολοι σκεφτόμαστε με λέξεις κι εγώ αυτές τις λέξεις προσπαθώ να τις κάνω σχήματα και χρώματα, να μιλήσω με την εικόνα και τους τόνους των χρωμάτων, τίποτα παραπάνω· αυτό κάνω, αυτό προσπαθώ να πετύχω».

Του απάντησα ότι «κάποιος σπουδαίος φιλόσοφος της εποχής μας, ο Βιτγκενστάιν, έχει γράψει ότι δύο πράγματα είναι άρρητα: η θρησκεία και η τέχνη», και πριν ακόμη τελειώσω, μου είπε, αμέσως. «Συμφωνώ απόλυτα· έτσι είναι· γι’ αυτό και ο Πικασό έλεγε ότι το κλειδί για την ερμηνεία της ζωγραφικής είναι η ποίηση. Δηλαδή, οι λέξεις που έγιναν πίνακας, έργο τέχνης, πρέπει να ερμηνεύονται με το κλειδί της ποίησης· και φαίνεται ότι δεν υπάρχει άλλος τρόπος».

Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ. Κάποτε τον ρώτησα και για τη σημασία της αφαίρεσης στο έργο του· πότε αρχίζει και πού τελειώνει. «Ω, η αφαίρεση», είπε, «είναι μια επίπονη διαδικασία που δεν ξέρεις εξ αρχής πού θα τελειώσει· άλλοτε αφαιρείς από το κέντρο προς την περιφέρεια και άλλοτε αντίθετα, αν μπορώ να μιλήσω σχηματικά. Και όλα ζυγισμένα, μετρημένα, όχι με το νήμα της στάθμης, αλλά με το μέτρο του πλήρους, του όλου… Και ύστερα, σ’ αυτήν την προσωπική γεωμετρία, αρχίζει η τοποθέτηση των χρωμάτων μέσα στις γραμμές, όπως οι ήχοι στη μουσική, έτσι ώστε να “χάνονται” το ένα μέσα στο άλλο, να ταυτίζονται, θέλω να πω, σε ένα σύνολο τα πάντα. Και συνάμα έχεις προβλέψει το φως, μυστικό και αόρατο, σκοτεινό και πάμφωτο, αμφίβολο και διαπεραστικό. Για την αφαίρεση μου “αρέζει” αυτή η παρομοίωση· ένας πλους αεροστάτου, που για να ανέβεις ψηλά, πρέπει να ρίχνεις ό,τι φορτίο περισσεύει, χωρίς να λυπάσαι, να ελέγχεις όμως απόλυτα και το ύψος, αλλιώς χάνεσαι… Κάποιες φορές το λέω κι αλλιώς… Σηκώνεις τα μάτια και κοιτάζεις έναν ουρανό πλημμυρισμένο σύννεφα, κάθε λογής σύννεφα· αφαίρεση, λοιπόν, είναι να διαλέξεις ένα μόνο σύννεφο, το δικό σου σύννεφο και να το κάνεις όλα τα σύννεφα…».

«Επομένως», του είπα, «αφαίρεση είναι να κοιτάζεις την αγάπη στο πρόσωπο και να βλέπεις μόνο τα μάτια της». «Ναι», μου λέει, «το χρώμα των ματιών της, και συνάμα να φαντάζεσαι το σώμα της…».

Ετσι κύλησαν τα χρόνια και ήμουν πάντα ο γιατρός του και ο φίλος του. Και όταν έφτασε τα ενενήντα, διατηρώντας πλήρη διαύγεια και φιλοπαίγμονα διάθεση, συνήθιζε να λέει ότι είναι εκατό ετών πλην δέκα, ύστερα εκατό πλην εννιά, πλην οκτώ» και πρόφτασε να πει και εκατό πλην εφτά, «γιατί έχω καλό γιατρό», όπως έλεγε.

ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΗΜΕΡΕΣ. Δεκέμβριος του 2009, 17 του μηνός, ημέρα Πέμπτη, πρωί, ξημερώματα. «Εχασα τον χρόνο», μου λέει, «πόσο έχει ο μήνας, τι μέρα είναι, πόσο είναι η ώρα…». Του απάντησα λέγοντας την αλήθεια. «Δηλαδή είμαι περίπου έναν μήνα άρρωστος… και είμαι στο σπίτι μου, στο σπίτι μου… Και ξέρετε τι μου λείπει; Το διάβασμα. Αυτόν τον καιρό δεν έχω διαβάσει γραμμή. Μου λείπει το διάβασμα…». «Αν θέλετε», του απάντησα, «σας διαβάζω εγώ· όμως σύντομα θα ξαναδιαβάσετε· σήμερα είστε καλύτερα». «Ναι», μου είπε, «είμαι καλύτερα· αν όμως θα διαβάζω ξανά, αυτό θα το δούμε…». (Παρά τη μεταξύ μας οικειότητα και παρά τις προσπάθειες, δεν μιλήσαμε ποτέ στον ενικό· εκείνος από ευγένεια και εγώ από θαυμασμό). Και συνέχισε τη συζήτηση. «Αυτήν την κουβέρτα που μου έβαλαν σήμερα τα κορίτσια», και εννοούσε τις αποκλειστικές νοσοκόμες, «μου τη χάρισε πριν χρόνια ένας φίλος μου από τη Γαλλία· είναι μπλε, ωραίο μπλε και έχει σαν σχέδια αυτά τα κεφαλαία Η που είναι κίτρινα, ένα όμορφο κίτρινο χρώμα. Μου αρέσει το κίτρινο· λένε πως είναι το χρώμα της ελπίδας, δεν ξέρω, εμένα όμως μου αρέσει». «Ναι», του είπα, «όμως τα τελευταία χρόνια το εγκαταλείψατε, σπάνια το χρησιμοποιείτε, αντίθετα με το μπλε, το πολύ μπλε που υπάρχει στα τελευταία έργα σας». «Είναι αλήθεια», μου απάντησε, «αγαπάω το μπλε, γιατί είναι το βάθος και το τέλος, κυρίως το τέλος» και σώπασε.

Παρασκευή, 18 Δεκεμβρίου, πρωί. Αφού τον εξέτασα του είπα τη μέρα και την ώρα.

«Σε λίγο ξημερώνει, του λέω. Ομως χτες που μιλούσαμε για τα χρώματα, λησμόνησα να σας ρωτήσω για τα “κίτρινα” του Βαν Γκογκ» και πριν τελειώσω τη φράση μου μού λέει:

«Πού τον θυμηθήκατε, τώρα· μεγάλος, πολύ μεγάλος ζωγράφος… Εχω πάει στον τάφο του στο Παρίσι· είναι θαμμένος μαζί με τον αδερφό του… Σπουδαίος ζωγράφος. Πού τα βρήκε αυτά τα κίτρινα, τα πιο όμορφα κίτρινα, αυτός ο άνθρωπος. Πού τα βρήκε, που τα είδε…».

Κυριακή, 20 Δεκεμβρίου, πρωί, συννεφιά και ο ήλιος αργούσε να βγει.

«Θα σηκώσω», του είπα, «τα σκούρα του παραθύρου…».

«Ξέρω», μου λέει, «γιατί το κάνετε», επειδή τα ήθελε πάντα κατεβασμένα.

«Για να δω», του είπα, «το μαντέψατε;».

«Για να δω το κίτρινο του ήλιου που λέγαμε χτες…».

«Ναι», του απάντησα, «έχει όμως συννεφιά κι ακόμη δεν φαίνεται».

«Δεν μπορεί», μου λέει, «θα βγει και σήμερα ο ήλιος, θα φανεί το κίτρινο… και τα σύννεφα είναι σκούρα, είναι προς το μπλε… Είμαι κουρασμένος… θέλω να κοιμηθώ… να ησυχάσω… Θέλω να ξέρω ότι θα είστε μαζί μου, ότι δεν θα πονάω…».

Πρόφτασα να τον βεβαιώσω και για τα δυο, ήταν το ελάχιστο, αν και σκεφτόμουν ότι καλύτερα να μη δει έναν ικτερικό ήλιο που πεθαίνει.

Το μεσημέρι της ίδιας μέρας τέλειωσαν όλα. Ηρεμος, γαλήνιος, ευγενής μέχρι την τελευταία στιγμή, πλήρης, πρωτίστως πλήρης, έφυγε. Οι σφυγμοί του έσβησαν στα δάχτυλά μου, όπως σβήνει το λευκό στο γαλάζιο μέσα στα φτερά των Αγγέλων του.

Τώρα, τώρα ποιος ξέρει. Ισως βρίσκεται στο Νησί των Μακάρων και δείχνει στους πρόγονους ομοτέχνους του τα επιθαλάμια και τα επιτύμβια έργα του. Αν όμως είναι στον Παράδεισο, ίσως, φτιάχνει το πορτρέτο κάποιου αγίου, και αν δεν είναι αφηρημένο, και κάποιας αγίας. Ενα όμως είναι βέβαιο. Οτι θα διαπίστωσε πλέον ότι τα φτερά των Αγγέλων γίνονται και στρογγυλά, όπως μόνον αυτός τα φαντάστηκε και τα ζωγράφισε κάποτε, τώρα που τους βλέπω να ψάλλουν τις Ωδές του Ρωμανού, που τόσο του άρεσε ν’ ακούει.

ΥΓ: Την Κυριακή, 20 Δεκεμβρίου 2009, γύρω στις δέκα η ώρα περίπου, φάνηκε ο ήλιος· τον κοίταζε επίμονα και γυρνώντας σ’ εμένα: «Δεν σας είπα ότι και σήμερα θα δω το κίτρινο του ήλιου;». Θέλω να πιστεύω ότι αυτό ήταν το τελευταίο χρώμα που είδε αυτός ο υπέροχος άνθρωπος, ο γεννημένος ζωγράφος.