Ανησυχία από το νέο καθεστώς άρσης του απορρήτου

Στο άρθρο 19 του Συντάγματος κατοχυρώνεται με τρόπο απόλυτο και διακηρυκτικό το δικαίωμα στην απόρρητη, ελεύθερη επικοινωνία. Ο σεβασμός της ιδιωτικότητας συμπίπτει κατά το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (άρθρο 8 ΕΣΔΑ), με την ουσία της δημοκρατίας, η δε εγγύηση του δικαιώματος αποτελεί αυτονόητη συνθήκη του κράτους δικαίου. Είναι λοιπόν, φανερό ότι το συμβολικό και πραγματικό αντίκρισμα του δικαιώματος στην αξιακή κλίμακα των ώριμων δημοκρατιών διαθέτει αυξημένο συντελεστή βαρύτητας.

Τις προϋποθέσεις για κατ’ εξαίρεση απόκλιση από τον κανόνα του απαραβίαστου θέτει το ίδιο το Σύνταγμα αξιώνοντας καταρχάς, τη διαμεσολάβηση δικαστικής κρίσης και περιορίζοντας τους επιτρεπτικούς λόγους αποκλειστικά στην εθνική ασφάλεια και τη «διακρίβωση ιδιαίτερα σοβαρών εγκλημάτων». Περαιτέρω, ο νόμος 2225/1994 υλοποιώντας τη συνταγματική επιταγή του άρθρου 19, ρυθμίζει οργανωτικά τη διαδικασία και εισάγει τον κατάλογο των «ιδιαίτερα σοβαρών εγκλημάτων» για τη διακρίβωση των οποίων και μόνο, νοείται όλως εξαιρετικώς, η άρση του απορρήτου. Πρόκειται δε, για πράξεις έκτυπης απαξίας π.χ. ανθρωποκτονία με πρόθεση, πορνογραφία ανηλίκων κ.ο.κ.

Ο λόγος είναι προφανής και αφορά τον «απόλυτα απαραβίαστο» χαρακτήρα του δικαιώματος, κατά τον συντακτικό νομοθέτη. Συνεπώς, αυτοπεριοριζόμενος ο κοινός νομοθέτης επεμβαίνει μόνο όπου το σταθμιζόμενο έννομο αγαθό που παραβιάστηκε στο πλαίσιο του διωκόμενου εγκλήματος, αναδεικνύεται υπέρτερο, η δε διασφάλισή του επιτάσσει την κάμψη του κανόνα περί προστασίας του απορρήτου. Η ιεράρχηση αυτή είναι γεγονός ότι επιδιώκει – και εν πολλοίς, επιτυγχάνει – ένα σημείο ισορροπίας αποδεκτό τόσο από τη νομολογία του Στρασβούργου, όσο και από την εγχώρια δικαιοταξία.

Ολα αυτά μέχρι την 30η Νοεμβρίου 2019, οπότε διά βουλευτικής τροπολογίας που κατατέθηκε αιφνιδιαστικά κατά τα πάγια ελληνικά, κοινοβουλευτικά ήθη, εισήχθη στο ισχύον άρθρο 34 παρ 1 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας (εφεξής: ΚΠΔ), η ακόλουθη προσθήκη: «ειδικώς η πρόσβαση σε κάθε πληροφορία ή στοιχείο του τηλεπικοινωνιακού απορρήτου (ν. 2225/1994) επιτρέπεται στις περιπτώσεις κατά τις οποίες αποτυπώνεται και τεκμηριώνεται η αντικειμενική υπόσταση κακουργήματος». Δεδομένου ότι το άρθρο 34 του ΚΠΔ αφορά τις εξουσίες των οικονομικών εισαγγελέων, η νέα πραγματικότητα διαμορφώνεται ως εξής:

(α) Στα ρητώς απαριθμούμενα εγκλήματα του νόμου 2225/1994, όπου χωρεί άρση του απορρήτου, προστίθενται πλέον και οι περιπτώσεις εγκλημάτων, κατά τις οποίες απλώς, αποτυπώνεται και τεκμηριώνεται η αντικειμενική υπόσταση κακουργήματος, οικονομικής φύσης, χωρίς ωστόσο αυτά να ταυτοποιούνται ρητά. Η συμπερίληψη των οικονομικών εγκλημάτων ως κατηγορία γένους κλονίζει τις αρχές περί ασφάλειας δικαίου και προβλεψιμότητας – προϋποθέσεις αδιαπραγμάτευτες κατά τη νομολογία του Στρασβούργου για τη συμβατότητα της εθνικής νομοθεσίας με τα κριτήρια της ΕΣΔΑ.

(β) Η παρείσφρηση τής υπό συζήτηση διάταξης, διά βουλευτικής τροπολογίας, στον νόμο περί «διαμεσολάβησης στις αστικές και εμπορικές υποθέσεις» έρχεται να επιβεβαιώσει τον θλιβερό κανόνα της ανεύθυνης και άτακτης νομοθέτησης.

(γ) Στην τρέχουσα περίοδο, όπου η ψηφιακή τεχνολογία εξελίσσεται με εκθετικούς ρυθμούς, η υποχώρηση των δικονομικών εγγυήσεων προκειμένου να τεθεί υπό κρατική παρακολούθηση η τηλε-επικοινωνία, πέρα από τα ζητήματα που θέτει στο επίπεδο της δογματικής του δικαίου, προκαλεί βαθιά ανησυχία σε σχέση με την ποιότητα της δημοκρατίας μας.

Η πρόσφατη εξέλιξη αναδεικνύει μία ακόμη εγχώρια κοινοτοπία: ο σεβασμός στην ουσία των ατομικών δικαιωμάτων είναι υπόθεση πολύ σοβαρότερη από τον στομφώδη πολιτικό λόγο περί πρακτικών καλής νομοθέτησης. Επείγει ο αυτοκριτικός αναστοχασμός και το consensus του ελάχιστου έστω, κοινού παρονομαστή, ο οποίος οφείλει, πάντως, να τηρεί ίσες αποστάσεις τόσο από τη δικαιωματική θεολογία, όσο και από τους εμβαλωματικούς αυτοσχεδιασμούς των συγκυριακών πλειοψηφιών.

H δρ Αικατερίνα Παπανικολάου είναι δικηγόρος – μέλος της Αρχής Διασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών