Τι δρόμος υπάρχει μετά το Μνημόνιο

Το Μνημόνιο Τουρκίας – Λιβύης δεν αφορά μια οποιαδήποτε συμφωνία. Πρόκειται για ένα όργανο με το οποίο επιχειρεί η Αγκυρα να εξαιρέσει την επήρεια που παράγουν τα ελληνικά νησιά με πρόσοψη στην Ανατολική Μεσόγειο. Εχει δε ως απώτερο σκοπό, να παρεμποδισθεί η άσκηση των ipso facto δικαιωμάτων υφαλοκρηπίδας που αναλογούν στην Ελλάδα μετά από μια οριοθέτηση στην περιοχή αυτή.

Το δίκαιο της θάλασσας προβλέπει δικαιώματα υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ στα παράκτια κράτη, περιλαμβάνοντας τόσο τις ηπειρωτικές όσο και τις νησιωτικές ακτές. Η οριοθέτηση που είναι απαραίτητη να γίνεται με συμφωνία σε περιπτώσεις γεωγραφικής στενότητας, είναι κανόνας εθιμικού δικαίου και διατυπώνεται στη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, στα άρθρα 74 (ΑΟΖ) και 83 (υφαλοκρηπίδα). Ισχύει έναντι όλων, συμβαλλομένων και μη στη Σύμβαση. Ομοίως είναι εθιμικού χαρακτήρα ότι και τα νησιά δικαιούνται υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ, εφόσον δεν είναι βράχοι, όπως διατυπώνεται στη Σύμβαση.

Η Τουρκία παραβιάζει το δίκαιο της θάλασσας. Η υφαλοκρηπίδα της Τουρκίας, κατά το Μνημόνιο, εκμηδενίζει την επήρεια της Ρόδου, της Καρπάθου, της Κάσου και της ανατολικής ακτής της Κρήτης. Παρακάμπτει τα νησιά αυτά με μια συμφωνία αμφιβόλου νομιμότητας τουλάχιστον ως προς τις προθέσεις των συμβαλλομένων, και οριοθετεί με ακτές που κείνται πολύ μακράν. Οι εκατέρωθεν ακτογραμμές βάσης είναι αρκετά στενές, η δε οριοθετική γραμμή έχει μήκος μόλις 18,5 – 19 ναυτικά μίλια. Δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι τα νησιά αυτά, ιδίως η Ρόδος και η Κρήτη, δεν είναι μεγάλα νησιά και επομένως να αμφισβητείται η προβολή τους προς τις θαλάσσιες περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου. Να αναφέρουμε πάλι, ότι τα νησιά του τόξου αυτού αποτελούν τα σημεία βάσης στις διαβουλεύσεις περί οριοθέτησης της Ελλάδας με τις αντικείμενες ακτές της Αιγύπτου. Επίσης, υπό οιαδήποτε αρχή του δικαίου της θάλασσας που έχει επεξεργαστεί νομολογιακά το Διεθνές Δικαστήριο, δεν είναι δυνατόν να ευσταθεί μια τέτοια οριοθέτηση, υπό τις παρούσες γεωγραφικές συνθήκες.

Η σπουδή με την οποία ο πρόεδρος Ερντογάν προώθησε τη σύναψη της συμφωνίας αυτής αποκαλύπτει τις πραγματικές προθέσεις της Τουρκίας. Η επιστολή της 13ης Νοεμβρίου στα Ηνωμένα Εθνη δημοσιοποιήθηκε στην Αθήνα στις 26 του ίδιου μηνός. Απαντήθηκε αυθημερόν, αλλά χωρίς άλλη προειδοποίηση, την επόμενη υπογράφηκε το μνημόνιο οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών με την κυβέρνηση της Τρίπολης. Κρατήθηκε μυστικό το περιεχόμενο ακόμη κι όταν ο έλληνας Πρωθυπουργός συναντήθηκε με τον τούρκο Πρόεδρο στην επετειακή σύνοδο του ΝΑΤΟ. Την επομένη, 5η Δεκεμβρίου, με την επικύρωση δημοσιεύθηκε χάρτης και η συμφωνία περιήλθε μέσω τρίτου στην Αθήνα.

Γιατί η Τουρκία με τόση σπουδή και κρυψίνοια οριοθετεί με μια χώρα που είναι μακριά και όχι με τα πλησιέστερα νησιά της περιοχής; Με ένα αβάσιμο επιχείρημα ότι τα νησιά δεν έχουν επήρεια αποκάλυψε τα σχέδιά της. Να δημιουργήσει έναν φράκτη. Να εμποδίσει την Ελλάδα να ασκήσει δικαιώματα με οριοθέτηση στην Ανατολική Μεσόγειο.

Μια συμφωνία, όμως, συνάπτεται για να ικανοποιηθούν νόμιμα συμφέροντα των κρατών. Και κάθε συμφωνία διέπεται από το διεθνές δίκαιο, ιδίως αν αφορά σε κυριαρχικά δικαιώματα και αρμοδιότητες σε θαλάσσιες ζώνες. Δεν νοείται σύναψη συμφωνίας με σκοπό να αποκτηθεί επίπλαστη εξωτερική νομιμοποίηση για ικανοποίηση εξωνομικών σκοπιμοτήτων, όπως αν στην πραγματικότητα εξελιχθεί στο να στρέφεται επί ζημία ενός μη συμβαλλόμενου κράτους, όπως είναι εν προκειμένω η Ελλάδα. Δεν είναι δε δυνατόν η συμφωνία να προβλέπει οριοθέτηση με βάση αρχές ευθυδικίας, όταν τις αρχές αυτές μεταχειρίζεται η Τουρκία αυθαίρετα, και ως προς την ερμηνεία και ως προς την εφαρμογή τους, για να εκμηδενισθεί η επήρεια των ελληνικών νησιών.

Αν κοιτάξει κάποιος τον χάρτη θα διαπιστώσει ότι αυτή η μικρού πλάτους λωρίδα υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ εξυπηρετεί έναν άλλο σκοπό. Πράγματι η συμπεριφορά της Τουρκίας είναι ακραία και κακόπιστη, διότι η οριοθέτηση αποσκοπεί στη ζημίωση της Ελλάδας.

Πράγματι πρόκειται για ένα αδιέξοδο. Για να μην επικρατήσουν τετελεσμένα θα πρέπει, εκτός από τη διεθνή υποστήριξη που καταδεικνύει την αποδοκιμασία των διεθνών δρώντων απέναντι σε μια τέτοια ακραία συμπεριφορά, να αναζητηθεί με σοβαρή προετοιμασία η μέθοδος της ειρηνικής επίλυσης. Ενα κανάλι που δεν έχει διακόψει τον ρόλο του, οι διερευνητικές επαφές, μπορεί να προσφερθεί ως μέσο να αναζητηθεί η διευθέτηση διά της λογικής. Αλλωστε, από το 2002 στις διερευνητικές επαφές με την Τουρκία αναζητείται η επίλυση της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας. Και όπως έχει προωθηθεί στον δημόσιο διάλογο, το πλαίσιο της ειρηνικής διευθέτησης της διαφοράς – διότι περί νομικής διαφοράς εν προκειμένω πρόκειται – προσφέρει δυνατότητα προσφυγής στο Διεθνές Δικαστήριο. Πρέπει, όμως, να καταστεί πειστική η αναγκαιότητα αλλά και η ωφελιμότητα εξέτασης από το όργανο που κατεξοχήν διαθέτει την εμπειρία να επιλύει με προβλεπτή νομολογία τέτοιες διαφορές ως προς την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ. Μια εξ υπαρχής οριοθέτηση από δικαστικό όργανο. Ενα όργανο το οποίο θα εφαρμόσει διεθνές δίκαιο και θα επιλύσει οριστικά μια διαφορά. Επιπλέον, σε μια τέτοια προσφυγή μπορεί να περιληφθούν όλα τα κράτη της Μεσογείου για συνολική οριοθέτηση.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς