Λουκία, Στεφανία, Αργύρης

Εν πρώτοις να εξηγήσω γιατί αυτός ο τίτλος στο κείμενο που ακολουθεί. Πρόκειται να αναλύσω το δύστροπο έργο ενός ιδιοφυούς δύστροπου συγγραφέα, του Μπέρνχαρντ που έχει ως τίτλο τούς τρεις πρώτους αυστριακούς πρωταγωνιστές που το ερμήνευσαν. Γιατί και πώς θα προσπαθήσω να το εξηγήσω παρακάτω. Αρα κάθε φορά που θα παίζεται στη σκηνή αυτό το κείμενο, νομίζω πως οφείλουμε, όπως έκανε για τους πρώτους του ερμηνευτές ο συγγραφέας, να αναφερόμαστε στο τρίο των ηθοποιών όπου γης και γλώσσας το παριστάνουν. Οταν το πρωτόπαιξε με τον γερμανικό τίτλο των πρώτων διδαξάντων ο Βογιατζής το 1991, το παρουσίασε με τον τίτλο που και τώρα στο Θέατρο Τέχνης αποδίδεται, «Ρίτερ, Ντένε, Φος». Τα ονόματα αυτά ως πρόσωπα δεν έχουν καμιά παρουσία στο προς παράσταση κείμενο. Είναι οι συγκεκριμένοι ηθοποιοί για τους οποίους γράφτηκε το 1984. Ο Μπέρνχαρντ αυτοκτόνησε το 1989, 58 ετών, με πλήρη αηδία εκτός των άλλων και για την πατρίδα του Αυστρία. Ο τίτλος που παίχτηκε (και συνήθως παίζεται) έχει βέβαια να κάνει με το πρόβλημα του καθρέφτη που κυριάρχησε στη μεταμοντέρνα φιλοσοφία, κυρίως τη γαλλική. Θα έλεγα έχει να κάνει με τα αιώνια ερωτήματα που βάζει το δίπολο πρόσωπο και προσωπείο, αντικείμενο και το είδωλό του.

Εξάλλου το κύριο πρόσωπο του έργου είναι ο φιλόσοφος – μαθηματικός Βιτγκενστάιν, διάσημος πλέον σήμερα για το βιβλίο του «Τρακτάτους λογικο-φιλοσοφικό» – είναι ένα συνεχές παιχνίδι της πραγματικότητας με τη γλώσσα και με θεμελιώδες ερώτημα αν υπάρχει όντας η πραγματικότητα και μόνο πραγματικό είναι η γλωσσική του εικόνα, αλλά εικόνα τίνος πράγματος; Οταν πρωτοπαίχτηκε στην Ελλάδα το 1991 με σκηνοθέτη και πρωταγωνιστή τον μακαρίτη εξπρεσιονιστή ηθοποιό Λευτέρη Βογιατζή και συμπρωταγωνίστριες στους ρόλους των αδελφών του φιλοσόφου – παράφρονος τις έξοχες ηθοποιούς Λ. Κονιόρδου, Ολ. Λαζαρίδου, είχα ασχοληθεί διεξοδικά με τα προβλήματα που θίγονται στο έργο – φιλοσοφικά, ηθικά, υπαρξιακά και κυρίως οντολογικά – και τον τρόπο που τα προβάλλει ως θεατρικό γεγονός ο Μπέρνχαρντ.

Ας μου επιτραπεί να ερανίσω κάποιες παραγράφους από τις θέσεις μου πριν από 27 χρόνια.

«Ο Μπέρνχαρντ είναι ένας συγγραφέας εμμόνων ιδεών, τα βιολιά του, απομνημονεύματα, μυθιστορήματα, διηγήματα, θεατρικά έργα είναι κυριολεκτικά αυτοβιογραφικές εγγραφές και ταυτόχρονα οι επώδυνες ταυτοποιήσεις του συγγραφέα με τον μείζονα φιλόσοφο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν και τον φίλο του Μπέρνχαρντ, ανιψιό του φιλοσόφου Πάουλ Βιτγκενστάιν. Ολόκληρο το έργο του αυστριακού συγγραφέα είναι η βιογραφική ταύτιση με τους δύο Βιτγκενστάιν. Εδώ ανοίγω μια παρένθεση, για να σημειώσω ότι τα κείμενα του Μπέρνχαρντ είναι κυριολεκτικά απρόσιτα για τον άνθρωπο, όσο μορφωμένος κι αν είναι αυτός, που δεν γνωρίζει τα πρόσωπα και τα πράγματα (φιλοσόφους και θεωρίες) που ανακατεύει ο συγγραφές σε κάθε αράδα των έργων του.

Και πρέπει επίσης να πω ότι είναι κυριολεκτικά ουτοπικό να χαρεί κανείς τον υπαινικτικό συνεχώς συγγραφέα χωρίς στοιχειώδη επαφή με τη σύνολη γερμανική φιλοσοφία μετά τον Καντ. Κάθε φράση του παραπέμπει στον Νίτσε, τον Χούσερλ, τον Φρέγκε, τον Ράσελ, τον Χουάιτχεντ, τον Κάρναπ, τον Κίρκεγκορ, τους νεοκαντιανούς ή τον Χάιντεγκερ. Διαλέγεται με όλη τη φιλοσοφική προβληματική, ιδιαίτερα μετά από τη νιτσεϊκή διακήρυξη περί θανάτου της φιλοσοφίας (και του Θεού εξάλλου).

Δεν επιθυμώ να τρομοκρατήσω κανέναν, αλλά ο υποψήφιος θεατής του έργου χωρίς στοιχειώδες οπλοστάσιο φιλοσοφικής τάξεως θα μείνει εκτός νυμφώνος… Χωρίς τη γενικευμένη θεωρία του Βιτγκενστάιν, όπως διατυπώνεται στο “Τρακτάτους”, στην πραγματεία τη λογικο-φιλοσοφική, δεν είναι δυνατή η αποκρυπτογράφηση του έργου του Μπέρνχαρντ. Σημειώνω κάποιες πυκνές διατυπώσεις του έργου του φιλοσόφου στη μοναδική μετάφραση του Θ. Κιτσόπουλου (όταν δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Δευκαλίων» είχα την ευθύνη των διορθώσεων): “Τα όρια της γλώσσας μου σημαίνουν τα όρια του κόσμου μου. Το νόημα του κόσμου πρέπει να βρίσκεται έξω από τον κόσμο. Χωρίς άλλο υπάρχει αυτό που δεν λέγεται με λόγια. Είναι αυτό που δείχνεται, το μυστικό στοιχείο. Για όσα δεν μπορεί να μιλάει κανείς, γι’ αυτά πρέπει να σωπαίνει”!

Ο σφόδρα ταλανιζόμενος από το υπαρξιακό σύνδρομο της αηδίας συγγραφέας θέτει από την αρχή του έργου προβλήματα που έχουν να κάνουν με τη λογική και το ά-λογο, την εικόνα και την πραγματικότητα, την αλήθεια και το ψεύδος, τη σαφήνεια και την ασάφεια, την ευκρίνεια και τη σύγχυση. Το έργο είναι ένα παραλήρημα, όπου η γλώσσα πασχίζει να περιγράψει ό,τι δεν περιγράφεται, δεν λέγεται, αλλά δείχνεται.

Το έργο του Μπέρνχαρντ προσπαθεί να λύσει το αδιέξοδο εν πολλοίς πρόβλημα της καταγραφής μέσω του θεάτρου μιας πραγματικότητας. Η θεατρική πράξη είναι κυρίως δείξη, αλλά αυτό πραγματοποιείται ως γεγονός, δηλαδή ως γλώσσα. Λόγος και δείξη είναι δύο διαφορετικές προσεγγίσεις της πραγματικότητας, άρα “γράφω θέατρο” σημαίνει “βρίσκομαι εν πλήρει συγχύσει”.

Τα τρία πρόσωπα του έργου φλυαρούν ακατάσχετα και όσο φλυαρούν δεν επικοινωνούν, δεν κατανοούν και δεν προσεγγίζουν την αλήθεια, γιατί η γλώσσα δεν μπορεί να πει το άρρητο και το άρρητο είναι μυστικό στοιχείο που αναπαύεται στη σιωπή.

Καθετί που συμβαίνει στη σκηνή είναι γεγονός που απεικονίζεται στη γλώσσα και τα όρια της γλώσσας είναι ο κόσμος του καθενός. Ο Βιτγκενστάιν γράφει στον πρόλογο της πραγματείας: “Ο,τι μπορεί γενικά να ειπωθεί, μπορεί να ειπωθεί με σαφήνεια και για όσα δεν μπορεί να μιλάει κανείς, γι’ αυτά πρέπει να σωπαίνει”. Οταν φτάνει ένας φιλόσοφος σ’ αυτήν την οριακή θέση, εγγίζει την τρέλα. Και το έργο του Μπέρνχαρντ αυτή την οριακή θέση απεικονίζει. Ο Λούντβιχ του έργου σκέφτεται, από την άλλη πλευρά, το όριο. Αλλά εκεί το μυστικό στοιχείο απαιτεί σιωπή, η άλλη πλευρά δεν λέγεται. Η τρέλα του “ήρωα” είναι ακριβώς αυτή: προσπαθεί να μιλήσει τη σιωπή… Ο Μπέρνχαρντ παλεύει ανάμεσα στο έλλογο και το ά-λογο, τον δαίμονα της γλώσσας και τον δαίμονα της σάρκας, στη λογική και στην υπέρβαση. Ο κόσμος των αδελφών του και ο κόσμος του Λούντβιχ έχουν κοινό όριο, αλλά διαφορετική οπτική. Η τρέλα του Λούντβιχ είναι η αλήθεια του και η λογική των αδελφών του είναι το ψεύδος τους. Και αντίστροφα.

Το έργο του Μπέρνχαρντ είναι ένα κείμενο, μια πράξη, ένα διάβημα απάνθρωπο, ασήκωτο, αβίωτο, αβάσταχτο, έργο σκληρό, ανελέητο, γιατί είναι πέραν της ηθικής, γιατί είναι φανερό (λέει η “πραγματεία”) πως την ηθική δεν μπορούμε να την εκφράσουμε με λέξεις. Ο κόσμος του ευτυχισμένου ανθρώπου είναι άλλος από τον κόσμο του δυστυχισμένου ανθρώπου».

Το κυρίως θεατρολογικό ενδιαφέρον αυτού του θεατρικού δοκιμίου είναι η τόλμη του συγγραφέα να το τιτλοφορήσει με τα ονόματα των ηθοποιών που το ερμήνευσαν κι όχι βέβαια για εντυπωσιασμό αλλά για να δείξει πως ζωή και θέατρο, αλήθεια και ψευδαίσθηση, πραγματικότητα και μυθοπλασία είναι παλίμψηστα κείμενα το ένα γραμμένο πάνω στο άλλο.

Η Μαρία Πρωτόπαππα, σπουδαία ηθοποιός η ίδια, είναι σοφό που επέλεξε να σκηνοθετήσει ένα έργο, πέρα από το φιλοσοφικό και γλωσσικό του ενδιαφέρον, που είναι έργο ερμηνειών θεατρίνου. Χωρίς τερτίπια σκηνοθέτιδας, με στόχο τη θερμοκρασία των σχέσεων, τη μουσική των λέξεων, τον ρυθμό των συναισθηματικών μεταπτώσεων, δόμησε ένα μουσικό τρίο, βιολί, βιόλα, βιολοντσέλο, σαν τα έξοχα τρίο του Μπετόβεν που ο μέγας εκείνος μύστης της μουσικής έγραψε τελείως κωφός, άρα η μουσική εξέφραζε τους ρυθμούς και τη μελωδία των εγκάτων της ψυχής.

Ο απλός, λιτός σκηνικός χώρος έγινε από τον κυρίως φωτιστή Σάκη Μπιρμπίλη που δημιούργησε και το οπτικό φωτιστικό εφέ.

Τα κοστούμια είναι του Αγι Παναγιώτου. Μια πολυτελής συνδρομή βοηθών της παραστάσιμης εικόνας, αλλά και της ηχητικής έπλασαν το πλαίσιο για να ξεδιπλωθούν τα συναισθήματα, οι αμηχανίες, οι παύσεις και οι σιωπές (δεν είναι το ίδιο) των τριών έξοχων ηθοποιών. Δίπλα στην παλαιότερη τριάδα που σκηνοθέτησε ο Βογιατζής, η τριάδα του Θεάτρου Τέχνης που καθοδήγησε η Πρωτόπαππα είναι κατακτήσεις της ελληνικής υποκριτικής που στέκονται άξια ανταγωνιστικά στα ευρωπαϊκά πρότυπα.

Η Στεφανία Γουλιώτη, με την εκπληκτική υπαρξιακά αγωνιώδη φλυαρία της, καταφύγιο της απελπισίας, η κυνική επιθετικότητα της Λουκίας Μιχαλοπούλου, μια άλλη καταφυγή για να ξεπεραστεί η αμηχανία και το τσουνάμι του μέλλοντος και η αμφίστομη (λογική – τρέλα) ταραχή αισθημάτων και νευρώνων του Αργύρη Ξάφη μάς χαρίζουν μια απόλαυση του τραγικού (ναι, απόλαυση) με την έννοια ότι το τραγικό πλέον είναι ο νέος μύθος της αστικής κοινωνίας μας.