Η αισθητική της παρακμής

«Μέσα του συνυπήρχε κάτι από τον Ντον Τζοβάνι και από τα Χερουβείμ: ήξερε πώς να γίνει ο άνδρας μιας αχαλίνωτης νύχτας μα κι ένας συνεσταλμένος, άμωμος εραστής, σχεδόν παρθένος. Κι όλη του η γοητεία έγκειτο σε αυτό: ότι στην τέχνη τού έρωτα δεν απεχθανόταν καμία πλάνη, καμία προσποίηση, κανένα ψεύδος. Μεγάλο μέρος τής επιβολής του κρυβόταν στην υποκρισία». Περί τίνος πρόκειται; Μα περί του εαυτού τού συγγραφέα σε μια από τις εξάρσεις εκστατικής αυτοκριτικής που πλημμυρίζουν το κλασικό αυτό βιβλίο. Ο αργόσχολος αριστοκράτης Αντρέα Σπερέλι δεν είναι παρά ο ίδιος ο 26χρονος τότε Ντ’ Ανούντσιο που αφηγείται σε τρίτο πρόσωπο τα έργα και τις ημέρες του ήρωά του στη Ρώμη της εποχής. Αποκλειστική ενασχόληση του Σπερέλι είναι ο έρωτας, παρά την τεράστια καλλιέργειά του που απλώνεται επιδεικτικά στο κείμενο. «Ηταν τέτοια η φύση του, που στους έρωτες αναζητούσε μια πολυσύνθετη χαρά: την περίπλοκη απόλαυση όλων των αισθήσεων, την υψηλή πνευματική συγκίνηση, την παραίτηση των συναισθημάτων, την παραφορά της αγριότητας».

Αυτός ο Σπερέλι λοιπόν έχει δεχθεί εξαιρετική παιδεία, σε σημείο που συχνά πυκνά παραλληλίζει τη γυμνότητα μιας ερωμένης ή τη λάμψη και τις αποχρώσεις ενός σμαραγδιού με τον συγκεκριμένο πίνακα του τάδε αναγεννησιακού ζωγράφου αναρτημένο στην τάδε  βίλα. Αποδίδει τα διαρκώς μεταβαλλόμενα αισθήματά του με τσιτάτα από τη Σαπφώ, τον Πετράρχη, τον Μποντλέρ. Παραβάλλει τις καμπύλες που παρελαύνουν στο βιβλίο με σαρκικές επιφάνειες διάσημων γλυπτών ή μεθερμηνεύει μια μουσική σύνθεση του Μπαχ οπτικοποιώντας την. Αισθητικοποιεί έτσι τη ζωή ή αντιστρόφως αναζητεί τις πηγές έμπνευσης των καλλιτεχνών. Παρά δε τον κουραστικό καταιγισμό αναφορών, έργων και συνθέσεων με τα οποία δεν θα είναι πιθανότατα εξοικειωμένος ο αναγνώστης, πρέπει να ομολογήσει κανείς ότι ξέρει καλά να αξιοποιεί όλο αυτό το υλικό αναφοράς για να μας δώσει την αίσθηση της καθημερινότητας του Σπερέλι.

Ωστόσο μη φανταστείτε κάποιον κουρασμένο ιδεαλιστή αναχωρητή σαν τον Ντεζ Εσέντ στο παρακμιακό έργο του Ζορίς-Καρλ Ουισμάνς «Ανάστροφα» που μέσω του Μισέλ Ουελμπέκ κάνει μια νέα καριέρα (στα καθ’ ημάς επανακυκλοφόρησε φέτος σε μετάφραση Ρίτας Κολαΐτη από τις εκδόσεις Στερέωμα). Ο Σπερέλι δεν είναι ο αναχωρητής του Ουισμάνς που επιδιώκει την κατασκευή μιας απολύτως δικής του ουτοπίας, περιβαλλόμενος από μυστικιστικά κείμενα, σύνθετες εσάνς ή νέα φυτικά είδη που ξεπερνούν τη φύση σε ποικιλότητα και αρμονία. Εδώ δεν έχουμε ούτε την αναζήτηση ενός θρησκευτικού οράματος, ούτε την κατασκευή του ιδεατού διά της τέχνης. Αν και τα δύο έργα συγκλίνουν σε έναν παρακμιακό ριζοσπαστικό πεσιμισμό, στον Ντ’ Ανούντσιο κυριαρχεί η απόλυτη αισθητικοποίηση του καθημερινού, του τετριμμένου, ακόμη και του ποταπού ή του χυδαίου, περιβαλλόμενου από ένα πολυτελές περιβάλλον και από μια γοητευτική Ρώμη όπου κυριαρχούν οι πλούσιες ανταύγειες της ιστορικής παρακμής. Οι απολαύσεις της σάρκας συμβαδίζουν με τις λοιπές βιολογικές λειτουργίες αλλά εξυψώνονται σε λυρικές σφαίρες παραλληλιζόμενες με έργα τέχνης. Και οι ερωτικές περιπέτειες του ήρωα αποκτούν έτσι μια διάσταση κεντρική στο πολιτιστικό γίγνεσθαι.

Αν και στο βιβλίο παρελαύνουν ποικίλες ερωμένες του Σπιρέλι και των φίλων του, άλλοτε από την υψηλή κοινωνία, άλλοτε από τον κόσμο της πορνείας ή ενδιαμέσως πλούσιες συντηρούμενες γυναίκες, δύο είναι οι κεντρικές φιγούρες: η Ελενα και η Μαρία. Η πρώτη τον κατακτά διαχρονικά διεγείροντας μέσα του πρωτόγνωρα πάθη και χρησιμοποιώντας αρχετυπικά τερτίπια για να τονώσει τη ζήλεια και συνεπώς την αφοσίωσή του. Παρά το ότι πρόσκαιρα ο ήρωας την έχει ξεπεράσει για να επιδοθεί σε νέες ηδονές κατά την αμφίβολη παραδοσιακή ρήση «η επόμενη είναι πάντα η καλύτερη», επανεισβάλλει στη ζωή του αφού έχει ήδη στο ενεργητικό της έναν δεύτερο γάμο με πάμπλουτο άγγλο ευγενή. Περιμένοντάς την στις πρώτες σελίδες του βιβλίου να φανεί στο εργένικο διαμέρισμά του στην Πιάτσα ντι Σπάνια, ανασυνθέτει την ατμόσφαιρα του χώρου του ξεδιπλώνοντας παράλληλα τις αναμνήσεις του και ελπίζοντας έτσι ότι το παρελθόν μπορεί να αναβιώσει. Η δεύτερη, η Μαρία, βρίσκεται στους αντίποδες της ιδεατής εταίρας. Αν και ο γάμος της είναι αποτυχημένος, δεν παραδίδεται διόλου εύκολα στο επίμονο κυνήγι του Σπιρέλι. Αγχεται, έχει ενοχές, καταπολεμά το πάθος της, καταφεύγει στις θρησκευτικές επιταγές. Ωστόσο όταν η σχέση τους ολοκληρωθεί, θα τα δώσει όλα. Η φύση όμως του Αντρέα δεν διεγείρεται με μονιμότητες και βεβαιότητες. Απαιτεί βάσανο, μαρτύριο, αμφιβολίες ώστε ο ήπιος μαζοχισμός να απολήξει στην απελπισμένη πληρότητα των αισθήσεων. Καταρρακώνει τη Μαρία αλλά καταρρακώνεται από την Ελενα.

Ναρκισσισμός

Υπάρχει ίσως μια σοφή ισορροπία σε αυτό το σχήμα που παραπέμπει σε θεία (ή εωσφορική) τάξη, αλλά μόνο σε δεύτερο πλάνο. Στο πρώτο, οι πάντες μοιάζουν καθημαγμένοι στο τέλος του βιβλίου είτε από τις περιστάσεις του βίου, είτε από την ομφαλοσκόπηση της πολυτελούς απραξίας και την εμβύθιση στον εαυτό τους. Είναι αυτός ο ναρκισσισμός – ο οποίος εκδηλώνεται με συνεχείς ανασκαφές στα προσωπικά προβλήματα – που παραπέμπει και στα της σημερινής εποχής, κάνοντας τον Ντ’ Ανούντσιο επίκαιρο από ορισμένες απόψεις.

Οσο κι αν εξανίσταται ο σύγχρονος αναγνώστης από τον κούφιο, αισθητικοποιημένο κόσμο που ξεδιπλώνεται στο βιβλίο, δεν μπορεί παρά να αναγνωρίσει κομμάτια του εαυτού του σε ποικίλες σελίδες. Η ερωτική στέρηση, ο κορεσμός, η αέναη αναζήτηση του νέου, η αυτοπαγίδευση στη ζήλεια, οι αντιφάσεις μεταξύ αιώνιας πίστης και διαρκούς παραβίασης των «συμφωνημένων», η έλλειψη του άλλου, το αίσθημα της προδοσίας, το λυρικοποιημένο, οπερετικό πάθος κάπου ίσως θα εφάπτονται με κάποιες εμπειρίες του καθενός. Αν και βέβαια όλα τούτα ανήκουν σε έναν άλλον κόσμο – σε αυτόν της παρακμής της αριστοκρατίας του ύστερου 19ου αιώνα και στην άνοδο της αστικής τάξης που εμφανώς περιφρονεί ο Ντ’ Ανούντσιο. Στο βιβλίο δεν υπάρχει καμιά πρακτικά κοινωνική ή πολιτική αναφορά παρά μόνο η σχεδόν ζωγραφική απόδοση του πλαισίου διαβίωσης της ιταλικής αριστοκρατίας, όπου όλα ή περίπου όλα υποκύπτουν στην προτεραιότητα του φαίνεσθαι. Μόνο μια σκηνή υπάρχει στην αρχή του βιβλίου με ένα φτωχικό πανδοχείο και ένα άρρωστο παιδί, κατά τα άλλα όλη η δράση (ή μάλλον η απραξία) εκτυλίσσεται σε περίτεχνους κήπους, ανακαινισμένες βίλες, ρωμαϊκά ερείπια, παλάτσα, κρήνες και αλέες όπου οι ήρωες υμνούν τα ίδια τους τα πάθη. Δημοπρασίες έργων τέχνης, χοροί, ιπποδρομίες, συναυλίες και μονομαχίες συμπληρώνουν το σκηνικό. Δεν υπάρχουν αρρώστιες, γηρατειά, έλκη, οι δυσώδεις οσμές του Τίβερη ή η λασπουριά μιας φτωχικής συνοικίας – αυτά ανήκουν στη σφαίρα του νατουραλισμού. Κάποια στιγμή ο Αντρέα και η ερωμένη του καθηλώνονται μέσα στην άμαξά τους από μια διαδήλωση που αφορά την τότε ιταλική εκστρατεία στην Αβησσυνία και η σοκαριστική αντίδρασή τους είναι: «Μα για τετρακόσιους νεκρούς γίνεται αυτό το κακό»; Κι αυτό είναι όλο.

Από το Φιούμε {LF}στα Πέντε {LF}Αστέρια

Δεν είναι να εκπλήσσεται κανείς που ο Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο εξέφρασε κατά τον καλύτερο τρόπο τις υψιπετείς εκφάνσεις της ιταλικής ψυχής. Είναι αυτό το ίδιο πνεύμα που τροφοδότησε δύο δεκαετίες αργότερα τις τελετουργίες του φασιστικού κόμματος υπό τον Μουσολίνι – αυτόν τον ηχηρό λυρισμό του αλαλάζοντος κυμβάλου. Η αισθητικοποίηση της πολιτικής κατά τα πρότυπα της ζωής οδήγησε σε μια αισθητική του πολέμου – και εδώ αναφερόμαστε στον Μεγάλο Πόλεμο. Γιατί ο Ντ’ Ανούντσιο έγινε δημόσια φιγούρα μέσω της λογοτεχνίας και των ερώτων του με διάσημες ηθοποιούς της εποχής, κυρίως όμως έμεινε στη μνήμη των πολλών ως εμπνευστής του Μουσολίνι. Σημειωτέον ότι έγινε διοικητής ενός αεροπορικού σμήνους που πέταξε πάνω από τη Βιέννη σκορπώντας προκηρύξεις. Επίσης διοργάνωσε μια δική του πρωτοφασιστική ομάδα οπαδών και καταδρομέων με την οποία κατάλαβε το Φιούμε (τη σημερινή Ριέκα της Κροατίας). Εκεί απαίτησε την ένωση της πόλης αυτής της Αδριατικής με την ιταλική αυτοκρατορία και ίδρυσε ένα είδος κράτους στους απόηχους του πολέμου, μέχρι που το πράγμα ξεφούσκωσε, όπως ήταν φυσικό, και τον απέσυραν άρον άρον. Ολος τούτος ο μύθος – που σήμερα ίσως γινόταν κόμικς – συνέβαλε ασφαλώς στη μετατροπή της τέχνης σε ζωή και του ίδιου σε ήρωα στα μάτια των συμπατριωτών του.

Ο Ντ’ Ανούντσιο έγραψε και άλλα επιδραστικά έργα. Θεωρήθηκε κλασικός του λογοτεχνικού κινήματος της παρακμής. Φέρνει στον νου τον Ουισμάνς ή τον Οσκαρ Ουάιλντ αν και α λα- ιταλικά. Φέρνει στον νου μου και τον ύστερο αισθητικό του πολέμου, τον Κούρτσιο Μαλαπάρτε, άλλον διάσημο Ιταλό βυθισμένο για τα καλά στην περιπέτεια του φασισμού. Από πολλές απόψεις το βιβλίο, όσο μακρινό χρονικά κι αν είναι, ερμηνεύει τη σημερινή άνοδο των Πέντε Αστέρων ή και την εποχή του Μπερλουσκόνι – μια εποχή κιτς αναπαραγωγής των πρωτοφασιστικών προτύπων της προτεραιότητας στο θέαμα και της αισθητικοποίησης του κενού. Ερμηνεύει ακόμη πολλά από τα αξιοθαύμαστα στοιχεία της ιταλικής κοινωνίας – φέρ’ ειπείν την πρωτοκαθεδρία στη δημόσια αισθητική, τη μετά φανατισμού συντήρηση της οικιστικής κληρονομιάς και του πολιτισμικού πλούτου, την πρωτοκαθεδρία στο ντιζάιν και την εν γένει μόδα κ.λπ. Δικαίως οι εκδόσεις Ψυχογιός τον ενέταξαν στη σειρά τους των σύγχρονων κλασικών που επιμελείται ο Ηλίας Μαγκλίνης. Στην άψογη μετάφραση της Δήμητρας Δότση, έμπειρης περί την ιταλική πραγματικότητα, πρέπει να προσθέσουμε το επίμετρο του Χένρι Τζέιμς που γοητεύεται όχι μόνο από την ιταλική αριστοκρατία, αλλά και από την εξαιρετική όντως εικονοποιία του συγγραφέα, με κυρίαρχη την Αιώνια Πόλη. Για την Ιταλία έχει άλλωστε γράψει εκτεταμένα κι εκείνος.

Γκαμπριέλε
Ντ’ Ανούντσιο
Η ηδονή
Μτφ. Δήμητρα Δότση, επίμετρο Χένρι Τζέιμς
Εκδ. Ψυχογιός 2019