Η επιστροφή {LF}των κοινωνικών εκρήξεων

Μέχρι πρόσφατα το 2011 φάνταζε μακρινό. Ηταν η χρονιά που έμοιαζε να σηματοδοτεί τον ερχομό μιας νέας εποχής των εξεγέρσεων. Ηταν η χρονιά των πλατειών της οργής: στο Κάιρο, στη Μαδρίτη, την Αθήνα, τη Νέα Υόρκη. Κυβερνήσεις έπεφταν και συστήματα εξουσίας που είχαν επιβιώσει για δεκαετίες κλονίζονταν. Οι αφορμές διαφορετικές, οι αιτίες σύνθετες, αλλά το αίτημα κοινό: να μπορέσουν να μιλήσουν και να ακουστούν αυτοί που είναι «από κάτω» και εκπροσωπούν την πλειοψηφία. «Είμαστε το 99%» θα διακηρύξει η αμερικανική εκδοχή του κινήματος, σε έναν συνδυασμό αφοπλιστικής αφέλειας και πραγματικής επίγνωσης της μεγάλης ανισότητας που αποτελεί το υπόβαθρο της σύγχρονης «κανονικότητας».

Η συνέχεια δεν επιβεβαίωσε όσους ήλπιζαν ότι εκείνα τα κινήματα θα αποτελούσαν τον καταλύτη μιας ακολουθίας μεγάλων κοινωνικών και πολιτικών ανατροπών. Με την εξαίρεση της Τυνησίας, η Αραβική Ανοιξη θα οδηγήσει είτε στην παλινόρθωση αυταρχικών κυβερνήσεων είτε σε αιματηρούς εμφύλιους πολέμους. Η Ελλάδα και η Ισπανία θα εξελιχθούν σε μεγάλες «χαμένες ευκαιρίες» ή και ήττες. Αλλα κινήματα θα μείνουν απλώς μετέωρα. Ακόμη χειρότερα, θα εμφανιστεί ένα κύμα πολιτικών που θα συνδυάζουν την κυνική λαϊκιστική ρητορική με διάφορες παραλλαγές ενός αυταρχικού νεοφιλελευθερισμού: από τον Μπολσονάρο και τον Μάκρι μέχρι τον Ντόναλντ Τραμπ. Φαινόταν ως εάν η πολιτική σύγκρουση είχε περάσει στη φάση της αντιπαράθεσης ανάμεσα στο φιλελεύθερο κέντρο και τον «λαϊκισμό». Η παγκόσμια οικονομία είχε επιστρέψει σε ρυθμούς ανάπτυξης, έστω και συγκρατημένους, και ο «δρόμος» έδειχνε σχετικά ήσυχος.

ΕΞΕΓΕΡΣΕΙΣ ΠΑΝΤΟΥ. Ομως, πλέον τα πράγματα έχουν αλλάξει. Ενας εντυπωσιακός κύκλος κοινωνικών εξεγέρσεων έρχεται να θυμίσει ότι δεν υπάρχει εύκολα τέλος στη μαζική κοινωνική και πολιτική διαμαρτυρία. Η Γαλλία παραμένει στον απόηχο μιας τεράστιας σε όγκο και διάρκεια κοινωνικής κινητοποίησης που έφερε στο προσκήνιο στρώματα μαζικά, υπαρκτά, αλλά και ταυτόχρονα ξεχασμένα από μια πολιτική συζήτηση που δείχνει να επικεντρώνει σε μια φαντασιακή «μεσαία τάξη». Η Χιλή ζει μια τεράστια λαϊκή εξέγερση που δεν αμφισβητεί απλώς κυβερνητικές πολιτικές αλλά και όλη την αυταρχική κληρονομιά μιας δικτατορίας που αποτέλεσε το εργαστήρι των πολιτικών που αργότερα ονομάσαμε «νεοφιλελεύθερες». Στον Λίβανο μια πρωτόγνωρη κοινωνική διαμαρτυρία κάνει μια κοινωνία παραδοσιακά διαιρεμένη να βρίσκει νέους όρους ενότητας γύρω από την κοινή αντίθεση σε μια βαθιά διεφθαρμένη πολιτική τάξη. Στο Ιράκ μεγάλες κινητοποιήσεις έρχονται να θυμίσουν τα όρια μιας ειρήνευσης που δεν έχει ακόμη μεταφραστεί σε ευημερία. Στο μακρινό Χονγκ Κονγκ είδαμε αλλεπάλληλες εικόνες διαδηλώσεων και συγκρούσεων με την αστυνομία.

Προφανώς σε καθεμία περίπτωση μπορεί κανείς να εντοπίσει τοπικές ιδιαιτερότητες, ξεχωριστές ιστορικότητες, ακόμη και διασύνδεση με γεωπολιτικές αντιθέσεις. Ομως, το σημαντικό είναι η επιστροφή του «δρόμου». Σε πείσμα της διάχυτης αντίληψης ότι πλέον οι άνθρωποι απλώς εκτονώνουν την κοινωνική τους δυσανεξία στην ψευδοδημόσια σφαίρα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, αποδεικνύεται ότι η μεγάλη συγκέντρωση, η διαδήλωση, η σύγκρουση με τις δυνάμεις καταστολής ως σύμβολα καταπιεστικών πολιτικών μορφών διατηρούν στο ακέραιο την απήχησή τους. Επιβεβαιώνεται έτσι ότι μια διαδήλωση ή ακόμη και μια «ταραχή» δεν είναι ποτέ απλώς μια εργαλειακή επιλογή για να ακουστεί το ένα ή το άλλο αίτημα. Πολύ περισσότερο είναι η συλλογική επανοικειοποίηση του δημόσιου χώρου και η έμπρακτη οικοδόμηση μιας νέας εκδοχής συλλογικότητας και κοινότητας.

Ταυτόχρονα, από διαφορετικές αφετηρίες και αφορμές τίθενται οι βασικές πλευρές που ορίζουν τις βαθιές διαιρέσεις των σύγχρονων κοινωνιών. Η εξαιρετική ανισότητα του κυρίαρχου μοντέλου ανάπτυξης, σε συνδυασμό με την εντεινόμενη επισφάλεια και την αυξανόμενη εμπορευματοποίηση βασικών κοινωνικών αγαθών, μαζί με την απαξίωση κάθε προοπτικής για τη νεολαία, γεννά ένα πλειοψηφικό κύμα «χαμένων της ανάπτυξης», που είναι ταυτόχρονα και τα πρώτα θύματα των φαινομένων οικονομικής κρίσης. Αυτό συνδυάζεται με την ολοένα και μεγαλύτερη απόσταση των σύγχρονων «πολιτικών τάξεων» από τις ίδιες τις κοινωνίες, στην πραγματικότητα την κλειστή αναπαραγωγή μιας πολιτικής κάστας που κυρίως συνομιλεί με επιχειρηματικά συμφέροντα,

διαμορφώνοντας ταυτόχρονα και όρους μιας διαφθοράς που γίνεται ενδημική, μέρος του κανόνα και όχι της εξαίρεσης. Στην ευρωπαϊκή περίπτωση η αποστείρωση του πολιτικού συστήματος έναντι των κοινωνιών παίρνει και θεσμική μορφή, με συμβολική συμπύκνωση την ίδια την έννοια των απρόσβλητων από τον λαϊκό έλεγχο κεντρικών τραπεζών, μαζί με την πλήρη καθαγίαση των «περιστρεφόμενων θυρών» μεταξύ πολιτικής και επιχειρηματικότητας. Την ίδια στιγμή η παντελής απουσία οποιασδήποτε συζήτησης για αλλαγή του κυρίαρχου οικονομικού μοντέλου, η συνεχιζόμενη δαιμονοποίηση της αναδιανομής εισοδήματος και ο μηρυκασμός της αποθέωσης της αγοράς απλώς αποτυπώνουν την αυτάρεσκη εθελοτυφλία που τελικά προκαλεί τις κοινωνικές εκρήξεις.

Κρίση και αναγέννηση της δημοκρατίας

Η οχύρωση των πολιτικών ελίτ γύρω από έναν τρόπο άσκησης της εξουσίας που περιφρονεί διαρκώς το τι σκέπτεται, αποζητεί και επιδιώκει η πλειοψηφία των σύγχρονων κοινωνιών αποτελεί τη βασική μορφή μιας βαθιάς κρίσης των δημοκρατιών. Ακόμη και παραδοσιακές μορφές χειραγώγησης και απόσπασης συναίνεσης θεωρούνται πλέον περιττός κόπος. Ο δρόμος και η πλατεία γίνονται έτσι τα εργαστήρια μας δημοκρατίας αγωνιστικής και συγκρουσιακής, αλλά και για αυτόν τον λόγο πολύ πιο πραγματικής.