Ο Πατριάρχης του Νέου Κύματος

Η στερεότυπη φράση «έχει γράψει την άμμο της θάλασσας» στην περίπτωση του συνθέτη Γιάννη Σπανού ήταν κυριολεκτική. Και αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με το εύρος του έργου του που γεωγραφικά ξεκινάει απ’ την αριστερή όχθη του Σηκουάνα και φτάνει μέχρι την μπουάτ Απανεμιά στην Πλάκα (όπου αγαπούσε να παίζει μέχρι εσχάτως). Εχει να κάνει με το βάθος των μελωδιών, την ευκολία να μεταπηδάει από μουσικό είδος σε είδος (και πάντα πετυχημένα), με την ανεξιθρησκία ως δόγμα και τον κάθε φορά συγχρονισμό με τον καιρό του.

Ο Σπανός που έφυγε την Πέμπτη για πάντα στα 83 του, έφυγε σύγχρονος, αφού το αταξινόμητο, μεγάλο και εντυπωσιακό του έργο διαπερνά γενιές, ανάγκες, ματαιώσεις, παρέες, εποχές, είδη, πάθη και αγωνίες. «Οταν με ρωτούσαν οι φίλοι μου οι λαϊκοί τραγουδιστές πώς μπορώ και γράφω σε όλους τους δρόμους ή συνδυάζω όλους τους δρόμους (σ.σ.: μουσικούς) τούς έλεγα χαμογελώντας πως από κείνους τους δρόμους έγραφα γιατί δεν υπήρχε Τροχαία. Εγραφα πάντα με τις εικόνες που μου έμεναν από τα ξενύχτια μου, τις βόλτες μου, αυτό που έμενε μέσα μου γινόταν τραγούδι» έλεγε στον γράφοντα σε παλιότερη συνέντευξη, επιχειρώντας να ερμηνεύσει την ευκολία με την οποία επιδιδόταν σε σουξέ και επιτυχίες σε όλα τα είδη του τραγουδιού. Αν μπορεί τώρα – κάπως νωπά βέβαια – να ξεκλειδωθεί ένα μυστικό του μεγαλείου του, αυτό είναι ίσως το γεγονός πως ο Σπανός επιδιδόταν με σοβαρότητα είτε μελοποιούσε έναν ήσσονος σημασία ποιητή είτε τον ερμήνευε ένας κορυφαίος τραγουδιστής.

Ενα άλλο μυστικό, φανερό για όσους σκαμπάζουν δύο νότες, ήταν το άπλετο και αστείρευτο ταλέντο του. Δεν είναι μόνο πως έγραψε μεγάλα τραγούδια. Δεν είναι μόνο πως αν αποφασίσει ένα ραδιόφωνο τώρα να παίξει μόνο δικά του μπορεί να το κάνει ασταμάτητα για μία εβδομάδα. Είναι πως επεξεργάστηκε μέχρι κεραίας αυτό που τώρα φαντάζει απλό. Με μια υποσημείωση: χωρίς να χάνει τον πυρήνα της λαϊκότητάς του. Τη ζύμωση με τον απλό κόσμο. Εκεί που τέμνεται η σεμνότητα με την ουσία, καθόταν μόνος του ο Σπανός. Οπως χαμηλόφωνα καθόταν στο πιάνο της Απανεμιάς για να παίξει με νέους τραγουδιστές. Οπως καθόταν μόνος σε κάποιο μπαρ. Αυτός που πάντα
δεχόταν το νέο. Που πάντα είχε ανοιχτό
για όλους το κινητό του. Και που αθόρυβα έπινε το ουισκάκι του στον Στράτο στη Φωκίωνος Νέγρη ή στον Μπάτμαν χωρίς να το κάνει και μεγάλο θέμα.

Διέμενε Πλατεία Αμερικής, λάτρευε όμως το Κιάτο, τον κήπο του εκεί με τα 600 είδη φυτών, τους φίλους του – α και ζωγράφιζε και υπέροχα. Αυτός, ο Πατριάρχης του Νέου Κύματος, ο άνθρωπος που έδωσε τραγούδια στη Ζιλιέτ Γκρεκό και την Μπριζίτ Μπαρντό, ο άνθρωπος που μας άφησε τη «Μαρκίζα» (σε ποίηση του Μάνου Ελευθερίου) ή την «Αλάνα» (σε ποίηση του Λευτέρη Παπαδόπουλου), κοκκίνιζε όταν του λέγανε καλά λόγια, δεν ήθελε αφιερώματα και τιμές! Ανθρωπος της προφορικότητας δεν έχασε ποτέ τον ρυθμό του κόσμου, μεγαλούργησε σε πολλές και διαφορετικές εποχές. Για παράδειγμα η πρώτη του νιότη, η γαλλική του περίοδος, τα χρόνια του στο Παρίσι δηλαδή, δεν θα χωρούσαν αντικειμενικά σε ένα σημείωμα. Κι όμως έζησε και έγραψε στην αριστερή όχθη του Σηκουάνα μια εποχή που δεν ήταν τόσο αυτονόητα τα διεθνή βήματα των συμπατριωτών του. Για παράδειγμα, τον ερμήνευσε η Μπριζίτ Μπαρντό – στην άγνωστη γαλλική του περίοδο – και μάλιστα το τραγούδι του «Sidonie» ακούγεται από την ίδια στην ταινία «Vie privée» του Λουί Μαλ (1962). «Ηταν όλοι τόσο απλοί, τόσο φιλόξενοι. Μετά μου κάνανε διάφοροι τον καμπόσο στην Ελλάδα» μού έλεγε. Σκεφθείτε πως έζησε για 15 χρόνια στο Παρίσι. Και έγραψε εκεί 300 τραγούδια στα 60s καταχωρισμένος ως γάλλος δημιουργός.

Με αυτή τη βαλίτσα βιωμάτων προσγειώθηκε στην Ελλάδα σε μια άλλη εποχή, όπου το τραγούδι ακόμη σήμαινε κάτι σοβαρό για τον κόσμο, αν και οι δισκογραφικές εταιρείες έψαχναν ήδη νέους δρόμους. Εδώ υπό την μπαγκέτα του γκουρού Αλέκου Πατσιφά της Lyra και με τον Γιώργο Παπαστεφάνου (υπέγραφε Στεφάνου αρχικά) ίδρυσαν το Νέο Κύμα. Μια άλλη άνοιξη για την Ελλάδα των 60s, μια άνοιξη της μικρής κλίμακας (των μπουάτ) και των μεγάλων μελωδιών. Ο Σπανός όμως δεν οριοθετείται εδώ – παρότι του χρωστάμε και πως γονιμοποίησε το τοπίο με νέες μεγάλες φωνές. Οι Τρεις Ανθολογίες του λίγο μετά αποτελούν μια σπουδαία τομή για το ελληνικό τραγούδι με μελοποιήσεις πάνω σε ποιητές. Παράλληλα με τα μεγάλα λαϊκά του. Τον είπε ο Μπιθικώτσης. Η Μοσχολιού. Ο Κόκοτας. Ο Πάριος. Ο Μητσιάς. Η Χάρις Αλεξίου. Η Πρωτοψάλτη. Ο Σπανός ξεχώρισε και σε κύκλους τραγουδιών, ενότητες αισθητικές, και σε σκόρπια τραγούδια.

Μετρ των ενορχηστρώσεων, εμπνευσμένος πιανίστας, ενθαρρυντικός με τους νέους ο Σπανός ήταν και ένας καθημερινός άνθρωπος της Πλατείας Αμερικής, της Πατησίων και του Κιάτου. Δεν άφησε γραπτή βιογραφία, μόνον συνεντεύξεις – φιλικός με τους δημοσιογράφους χωρίς να έχει ζητήσει ποτέ ο ίδιος κάποιου είδους προβολή. Είναι παραπάνω από βέβαιο πως θα απασχολήσει τις μελλοντικές γενιές για τον πλούτο και την ποικιλότητα της μουσικής κληρονομιάς του. Είμαι δε σχεδόν βέβαιος πως ο ίδιος θα κοκκίνιζε αν του το έλεγες αφού ως πολύ σοβαρός άνθρωπος δεν έπαιρνε τον εαυτό του τόσο στα σοβαρά – όσο κι αν τα τραγούδια του έσωσαν και σώζουν ζωές. Αντίο, Γιάννη.