Το χαμένο νόημα

Για ποιον λόγο, το 1940, οι Ελληνες πολέμησαν κατά του ιταλού εισβολέα; Σίγουρα όχι επειδή κυριαρχούσε το πνεύμα του εθελοντισμού. Δεν πάθαιναν κρυπαγήματα στο μέτωπο επειδή ήταν οικολόγοι πράσινοι εναντίον των καύσιμων ορυκτών. Στο Τεπελένι δεν πάλευαν τον λαϊκισμό. Δεν πολεμούσαν οργανωμένα για να αποδείξουν ότι η ατομικότητα πρέπει να εκχωρείται στη συλλογικότητα. Το «Οχι» στον ιταλό πρέσβη που επέδωσε τελεσίγραφο στον πρωθυπουργό του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου Ιωάννη Μεταξά δεν το είπε ο λαός αλλά ο ίδιος ο δικτάτορας – κι ας ήταν ιδεολογικά προσκείμενος στη φασιστική Ιταλία, δηλαδή στον εισβολέα.

«Η μνήμη γίνεται απόφαση να αντιπαλέψουμε και σήμερα, με όλες μας τις δυνάμεις, τον φασισμό, τον ρατσισμό, την ξενοφοβία» έγραψε στα κοινωνικά δίκτυα ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης Αλέξης Τσίπρας, σε ακόμα ένα περισπούδαστο δοκίμιο μετά την κριτική κινηματογράφου για τον «Τζόκερ». Αλλά οι έλληνες στρατιώτες που βρέθηκαν στην Αλβανία δεν πολεμούσαν ούτε κατά του φασισμού, ούτε κατά του ρατσισμού, ούτε κατά της ξενοφοβίας. Ιδέα δεν είχαν τι είναι όλα αυτά. Βρέθηκαν, ωστόσο, να πολεμάνε σε έναν οργανωμένο και έτοιμο από καιρό πολεμικό μηχανισμό για την πατρίδα – που τότε ακόμα τα σχολεία το περιέγραφαν με τα λόγια του Ηροδότου ως «το όμαιμον, το ομόγλωσσον, το ομόθρησκον και το ομότροπον». Οι περισσότεροι στον πόλεμο καλά καλά δεν μπορούσαν να καταλάβουν τι αξίες αντιπροσώπευαν η κοινή καταγωγή, η κοινή γλώσσα, η κοινή θρησκεία, ο κοινός πολιτισμός, αλλά ένιωθαν την απειλή ενός εισβολέα που απειλούσε τον τρόπο ζωής τους, την περιουσία τους και την ελευθερία τους.

Η προσπάθεια προσαρμογής του νοήματος της γιορτής στον τρόπο που διάφοροι πολιτικοί ή πολιτικολογούντες αντιλαμβάνονται σήμερα τα πράγματα είναι αποτέλεσμα ισοπεδωτικής απώλειας της συνθετότητας που παράγει το νόημα. Εκεί όπου η συνθετότητα αποχωρεί, μένουν μετέωρα σλόγκαν, ετοιματζίδικα συνθήματα και προκατασκευασμένες ιδέες. Δογματισμοί παπαγάλων, συχνά ενταγμένοι σε κομματικές ρητορείες. Η απόδειξη του λειτουργικού αναλφαβητισμού που μαρτυρεί τη χρεοκοπία του σχολείου, καθρεφτισμένη στο πεδίο μεγάλου τμήματος της πολιτικής ελίτ.

Τι μένει; Ενα συνεχώς χαμένο νόημα. Ενας πολύτροπος, εύκολος ιμπρεσιονισμός που υποκαθιστά τη στέρεη γνώση και κυρίως την κριτική δυνατότητα που θεμελιώνεται πάνω σε αυτή τη γνώση. Προπαγανδιστικοί, εξουσιαστικοί μονόλογοι που επιδιώκουν να εργαλειοποιήσουν την Ιστορία από δω κι από κει. Μια μόνιμη κακοφωνία.

Κι η ανάγκη ενός νέου εθνικού στόχου: μιας ριζικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης.