«Δεν έκανα ποτέ κάτι γιατί έτσι {CR}μου κάπνισε»

Στο κέντρο της θεατρικής ζωής εδώ και δεκαετίες, παίζοντας, σκηνοθετώντας ή διευθύνοντας ΔΗΠΕΘΕ, η Λυδία Κονιόρδου, με λόγο καίριο, ουσιαστικό και μεστό, είτε αναλύοντας ένα έργο είτε μιλώντας δημόσια, σε βαθμό που θα έλεγες ότι η σύμπτωση – όπως έχει εξελιχθεί σε καθοριστικό στοιχείο όσον αφορά την οργάνωση του θεατρικού γίγνεσθαι – δεν έχει καμιά σχέση μαζί της και το κάθε της βήμα το έχει μελετήσει και οργανώσει. Ωστόσο αυτή η εικόνα και αυτή η πραγματικότητα κινδύνεψαν να ανατραπούν με τον διορισμό της επί ΣΥΡΙΖΑ ως υπουργού Πολιτισμού. Το τι άκουσε και το τι της έγραψαν δεν περιγράφεται, σάμπως και να είχε καταλάβει τη θέση αυτή ένα πρόσωπο άσχετο με τον πολιτισμό και μάλιστα σε μια πολύ δραστήρια εκδοχή του. Τόσο που σκέφτεσαι ότι αν ήταν ένα πρόσωπο πραγματικά άσχετο, δεν αποκλείεται να λογαριαζόταν η θέση αυτή ως μια τιμητική επιλογή, ενώ στην Κονιόρδου φάνηκε να βάζει σε κίνδυνο ακόμη και τις πιο εξακριβωμένες και αδιαμφισβήτητες περγαμηνές της. Αν λοιπόν σταθήκαμε αντιμέτωποι στους κατήγορούς της, ήταν για μια μεγάλη αντίφασή τους, να μην εξανίστανται δηλαδή γιατί το θέατρο έχανε, για ένα χρονικό διάστημα, όσο θα ήταν υπουργός, μια κορυφαία δύναμή του, αλλά μόνον και μόνον γιατί τόλμησε να αποδεχτεί μια θέση που έκριναν οι ίδιοι ότι δεν της άξιζε.

Σε μια συζήτηση βέβαια δεν γίνεται να συντάσσεσαι εκ των προτέρων με τις θέσεις του ανθρώπου που μαζί του συζητάς, ή να μη μεταφράζεις σε ερώτηση την απορία ακόμη κι ενός ελάχιστα καλοπροαίρετου κοινού για μια, έτσι ή αλλιώς, συζητήσιμη επιλογή. Επομένως πώς γίνεται μια ηθοποιός που γι’ αυτήν έχουν εκφραστεί εγκωμιαστικά καλλιτέχνες μιας τελείως διαφορετικής κατεύθυνσης, όπως η Αλίκη Βουγιουκλάκη και ο Μπομπ Ουίλσον, να μεταβάλλεται σε πολιτικό πρόσωπο για ένα διάστημα δυόμισι χρόνων: «Για μένα η αποδοχή μιας θέσης όπως αυτή της υπουργού Πολιτισμού, ίσως γιατί η σύνδεσή μου με τον δημόσιο χώρο έχει μια αρχαιοελληνική χροιά, δεν ήταν πολιτική πράξη. Θεωρώ λοιπόν πως όταν η πολιτεία σε καλεί, χωρίς να το έχεις επιδιώξει, να υπηρετήσεις έναν τομέα που τον ξέρεις καλά και τον αγαπάς, δεν μπορείς να αρνηθείς και να ιδιωτεύσεις. Από τότε που συνειδητοποίησα τον εαυτό μου, από πολύ μικρή ηλικία, η δουλειά μου στο θέατρο υπήρξε πάντα πολιτική, συνέδεα αυτό που έκανα με τον δημόσιο χώρο και με τον δημόσιο λόγο. Δεν έκανα ποτέ κάτι γιατί έτσι μου κάπνισε. Αν αγαπώ το αρχαίο δράμα, είναι γιατί είναι άκρως πολιτικό θέατρο. Η περιπέτεια του πνεύματος, όπως εξελίχτηκε σε αυτόν εδώ τον μικρό τόπο, έχει δώσει πολύ σημαντικές απαντήσεις για το τι συμβαίνει σήμερα. Συμβάλλει δηλαδή στον διεθνή διάλογο σε μια πολύ κρίσιμη για την εξέλιξη της ανθρωπότητας στιγμή. Γι’ αυτό με συγκινεί τρομερά το έργο του Ντοστογέφσκι “Ο μέγας ιεροεξεταστής”. Μιλάει γι’ αυτήν ακριβώς την κρίσιμη στιγμή καθώς ο άνθρωπος πρέπει να αποφασίσει για τον εαυτό του, αν δηλαδή θα τον μετατρέψει σε έναν σκλάβο, ή αν θα ασκήσει την ελεύθερή του βούληση. Μπορεί να μην έχουμε σήμερα την Ιερά Εξέταση, όπως την τοποθετεί ο Ντοστογέφσκι στη Σεβίλλη το 1500 που επιβαλλόταν στους πιστούς της με τον φόβο και τον τρόμο – πιστούς εντός εισαγωγικών βέβαια γιατί τι είδους πίστη μπορεί να είναι αυτή που εκδηλώνεται με την απειλή της πυράς – αλλά δεν συνιστά ένα είδος διεθνούς Ιεράς Εξέτασης ο φόβος που προκαλεί όχι πια η πυρά, μα η πείνα, η καταστροφή των πολέμων, η μετανάστευση; Εχουμε αντιστοιχίες όσον αφορά την τρομοκρατία σε παγκόσμιο επίπεδο και όχι πια σε μια χώρα, ή μέσα στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης θρησκείας όπως είναι η καθολική. Σήμερα ισχύουν τα ίδια ακριβώς ερωτήματα, αλλά σε παγκόσμιο πια επίπεδο».

«Διατηρώ μια ανάερη ματιά σε σχέση με το κάθε τι»

Οσο κι αν εκτιμάς έναν άνθρωπο, φίλο, συγγενή, γνωστό ή και άγνωστό σου ακόμη, δεν παύεις να αναρωτιέσαι, ενώ τον ακούς να μιλάει, κατά πόσο – ιδιαίτερα όταν ο λόγος του δεν είναι κοινότοπος αλλά έχει έναν αποκαλυπτικό χαρακτήρα – όσα λέει είναι αποτέλεσμα μιας ξεχωριστής ευφυΐας ή ενός βασανισμένου προσωπικού βιώματος, δηλαδή αν θα έλεγε όσα σήμερα υποστηρίζει, ακόμη κι αν δεν είχε διαβάσει, δεν είχε σπουδάσει, δεν είχε γνωρίσει «πολλών ανθρώπων άστεα». Σάμπως και το κλειδί για να συμμεριστούμε ανενδοίαστα έναν άνθρωπο, να μην είναι άλλο παρά η εσωτερική του αγωνία που τον έκανε να κατανοήσει όσα σε έναν άλλον εγγυάται αποκλειστικά η μεγάλη του παιδεία – που σημειωτέον μπορεί να υπάρξει χωρίς ίχνος ανησυχίας για οτιδήποτε συμβαίνει στον κόσμο.

Η Λυδία Κονιόρδου φαίνεται να αποτελεί έναν συγκερασμό, γιατί η αποκλειστική συναναστροφή της με τους μεγάλους συγγραφείς, αντί να την κάνει να αισθανθεί ομοτράπεζή τους, είχε ως αποτέλεσμα να πολλαπλασιάσει τις προϋποθέσεις μιας προσωπικής και καλλιτεχνικής άσκησης, που ακόμη κι όταν φτάνει σε ένα πολύ υψηλό επίπεδο, σε αφορά κυρίως για το τι προσφέρει σε σένα ως έναν άνθρωπο καθημερινό, ίδιο με όλους τους άλλους. «Η ενασχόλησή μου με τους μεγάλους συγγραφείς, με τους αρχαίους τραγικούς, τον Ντοστογέφσκι, τον Μπέκετ, τον Παπαδιαμάντη, μου έμαθε κυρίως, χάρη στη διαλεκτική σχέση που διέπει τα κείμενά τους, ότι αν κάτι έχει σημασία είναι ο τρόπος που διαβάζεις τα κείμενα αυτά. Αν τα προσεγγίζεις με μια ιδεαλιστική ματιά, δηλαδή από τη μια μεριά έχουμε τους καλούς κι από την άλλη τους κακούς, τα κείμενα αυτά μετατρέπονται σε μια ποιοτική προπαγάνδα. Οι συγγραφείς αυτοί δεν μας λένε πώς πρέπει να σκεφτόμαστε, απλά θέτουν τα ερωτήματα περί πίστης, περί Θεού, περί ελευθέρας βούλησης. Επομένως η επαφή μου με τα κείμενα αυτά με έχει βοηθήσει να μπορώ να διακρίνω τις αιτίες πίσω από τα φαινόμενα, κάτι που σε κάνει να μην μπορείς να κρατήσεις κακία, να μην περιορίζεσαι σε έναν στενό χώρο, δηλαδή να μη στενοχωριέσαι. Να μπορεί τελικά να βλέπει κανείς τη μεγάλη εικόνα και μέσα σ’ αυτή να αναγνωρίζει τα πάθη όλων των ανθρώπων, αλλά και τα δικά του βέβαια. Με συνέπεια αισθάνομαι μια παράξενη αλαφράδα, δεν εννοώ ελαφρότητα, να διατηρώ μια ανάερη ματιά σε σχέση με το κάθε τι. Με λίγα λόγια, να μπορώ να παίρνω τα μαθήματά μου χωρίς να μου δημιουργείται κανενός είδους κυνισμός. Ακριβώς γιατί οι συγγραφείς που ανέφερα, αποκαλύπτουν τις μεγαλύτερες κακίες, τις μεγαλύτερες αμαρτίες, τα πιο αβυσσαλέα ερέβη με αγάπη και συμπάθεια για τον άνθρωπο. Ειδικά ο Ντοστογέφσκι σε κάνει να κατανοείς και να συμπαθείς ακόμη και τους πιο τερατώδεις χαρακτήρες. Το ίδιο δεν έκανε κι ο Αισχύλος με τους Πέρσες, αν και ήταν ο μεγάλος εχθρός των Ελλήνων;».

Οσο κι αν μιλάει για μια «ελαφράδα» και για μια «ανάερη ματιά» καταλαβαίνεις πως δεν έφτασε να τις εκθειάζει γιατί δεν έχει πονέσει, ή γιατί η ζωή της υπήρξε ανέφελη. Αντίθετα κάτι στα λόγια της και στο πετάρισμα των βλεφάρων της σε «ειδοποιεί» πως η «ανάερη ματιά» δεν είναι παρά η εξέλιξη ενός σκληρού βιώματος και μάλιστα των παιδικών χρόνων που δεν διστάζει να το εκφράσει, αν συμβεί να τη ρωτήσεις. «Δεν είμαι η μόνη που υπήρξα παιδί χωρισμένων γονέων. Αν και έζησα πολλές τραυματικές οικογενειακές καταστάσεις, το γεγονός ότι κατόρθωσα να επιβιώσω και μάλιστα με αισιοδοξία, με χιούμορ, και με μια κατάφαση για τη ζωή και τη δημιουργία, οφείλεται στη σχέση μου με τη φύση. Μεγάλωσα σε μια περιοχή, όπως η Κηφισιά, που ήταν γεμάτη χωράφια, πρόβατα, αμπολές, αηδόνια. Το ότι τα βράδια του καλοκαιριού κοιμόμουν στην ταράτσα, σ’ ένα μικρό στρωματάκι, κάτω από τ’ αστέρια, ήταν για μένα μια καθημερινή θεραπεία. Μελετώντας την απεραντοσύνη του σύμπαντος, ένιωθα την προσωπική μου ιστορία σχεδόν να μην έχει σημασία. Μου αποκαλυπτόταν η διπλή όψη των πραγμάτων, το πόσο δύσκολα και ταυτόχρονα πόσο πλούσια μπορεί να είναι, έτσι ώστε σήμερα να αισθάνομαι πως αυτές είναι οι αποσκευές μου. Επειδή η παιδική μου ηλικία υπήρξε πολύ οδυνηρή θα μπορούσα να έχω θυματοποιήσει τον εαυτό μου, ή να θεωρώ ότι η κοινωνία μού οφείλει κ.τ.λ. κ.τ.λ. Κατάφερα, αντί να αποδεχτώ τον ρόλο του θύματος, να ξεφύγω από αυτόν τον αδιέξοδο τελικά κύκλο».

«Με έσωσε η πρώτη μου νηπιαγωγός»

Με τόση θητεία στο αρχαίο δράμα, αλλά και σε νεότερους κλασικούς συγγραφείς, θα ήταν αδύνατο να μην υπολήπτεται η Λυδία Κονιόρδου την έννοια της συνέχειας, όπως τουλάχιστον εκφράζεται ακόμη σε μια σειρά δασκάλων, που, κατά έναν παράξενο τρόπο όσα λιγότερα δηλώνει το όνομά τους – πολλές φορές και τίποτε απολύτως – τόσο πιο συγκινητικούς και καθοριστικούς τους αισθάνεσαι για τη διαμόρφωση του ψυχισμού και της πνευματικής συγκρότησης του ανθρώπου που τους μνημονεύει.

Σάμπως κι όταν η προέλευση μιας ιδέας ή ενός οράματος πιστώνεται σε έναν ανώνυμο τόσο πιο αδιάβλητη γίνεται η αξία τους.

«Είμαι ευγνώμων στη γιαγιά μου και τον παππού μου γιατί με τις αφηγήσεις τους συνδέθηκα με μια πολύ πλούσια εποχή, όπως υπήρξε η εποχή των αρχών του περασμένου αιώνα. Οι άνθρωποι αυτοί έζησαν δύο παγκοσμίους πολέμους, τη ρωσική επανάσταση, τη Μικρασιατική Καταστροφή, την Κατοχή, τα Δεκεμβριανά. Πολλά επίσης οφείλω στην πρώτη μου νηπιαγωγό, την κυρία Ελπίδα, που με έσωσε κυριολεκτικά, γιατί όπως σας είπα ήδη, η παιδική μου ηλικία  υπήρξε πολύ δύσκολη. Την είχα κοντά μου ακριβώς όταν τη χρειαζόμουνα. Ομως δεν ξεχνώ ανθρώπους, όπως για παράδειγμα έναν βοσκό που μου είπε μια κουβέντα που χαράχτηκε βαθιά μέσα μου, ή έναν πάμπτωχο άνθρωπο στην Ινδία, που δεν είχε στον ήλιο μοίρα, αλλά μου άνοιξε το μυαλό με μια κουβέντα του. Τώρα στο θέατρο, η πρώτη που με μύησε στο αρχαίο δράμα ήταν η Ασπασία Παπαθανασίου. Μου έδειξε πόση αφοσίωση χρειάζεται αν θέλεις να καταφέρεις κάτι σε αυτόν τον χώρο. Σαφώς ο Κάρολος Κουν υπήρξε ένας μεγάλος μου δάσκαλος, στάθηκα τυχερή που τον συνάντησα στον δρόμο μου.

Τυχερή επίσης που γνώρισα, μετά από τόσα χρόνια δουλειάς στο θέατρο, τον μεγάλο δάσκαλο Ανατόλι Βασίλιεφ. Μπολιάστηκα από τη μέθοδό του που συμπυκνώνει τη ρωσική εμπειρία του θεάτρου. Αυτή τη στιγμή η ρωσική σχολή είναι η πιο πλούσια, η πιο μεστή σε ολόκληρο τον κόσμο. Αν δεν αναφέρω ως δάσκαλό μου τον Μπομπ Ουίλσον, παρ’ όλο που με δίδαξε πολλά, είναι γιατί τον θεωρώ τον μεγάλο ποιητή του θεάτρου. Οταν κοινωνείς τη σκηνική του ποίηση, αισθάνεσαι να μεταφέρεσαι σε μια καλλιτεχνική όαση».

«Ακου τη μουσική» το μότο του Μπομπ Ουίλσον

Χωρίς να παραθεωρεί κανείς, το ακριβώς αντίθετο μάλιστα, κανέναν καλλιτέχνη σε σχέση με όσους αναφέρει η Λυδία Κονιόρδου, δεν μπορεί να μην επιμείνει στην ένταση που έχει προσλάβει ο καλλιτεχνικός της δεσμός με τον Μπομπ Ουίλσον. Πώς τον εξηγεί η ίδια: «Με έχει εντυπωσιάσει βαθιά αυτό που επαναλαμβάνει διαρκώς: “Ακου τη μουσική”. Για τον Μπομπ Ουίλσον τα φώτα, τα σκηνικά, το φροντιστήριο, οι ηθοποιοί, ο λόγος, η κίνηση, όλα είναι μουσική, σαν να τραγουδάνε. Ολα είναι σαν μια τέλεια παρτιτούρα. Αν το νιώσεις αυτό, συνειδητοποιήσεις δηλαδή τη θέση σου μέσα σε αυτή την παρτιτούρα και μέσα σε αυτή την αρμονία, γίνεσαι ο πιο ευτυχισμένος άνθρωπος του κόσμου. Γίνεσαι μέρος μιας συμπαντικής ροής».