Ο αμερικανικός μύθος

Είναι από τις συγκυρίες που μόνο στο σύμπαν της ποπ κουλτούρας μπορούν να πάρουν γιγαντιαίες διαστάσεις: σαν ένας τίτλος ταινίας που ξεκινάει με μικρά γράμματα για να κατακλύσει την οθόνη μιας κινηματογραφικής αίθουσας. Εκτός από τον «Joker» του Τοντ Φίλιπς και του Χοακίν Φίνιξ μόνο μία άλλη δημιουργία έχει προκαλέσει «γεγονός» πριν καν προβληθεί: ο «Ιρλανδός» του Μάρτιν Σκορσέζε, με πρωταγωνιστές τους Ρόμπερτ Ντε Νίρο, Αλ Πατσίνο, Τζο Πέσι (με όποια σειρά επιλέξουν οι θαυμαστές τους, αν και ο Γκιγέρμο Ντελ Τόρο, που παρακολούθησε ήδη την παραγωγή, ποντάρει περισσότερα στον τρίτο της παρέας).

H συνεργασία της Netflix με τον βετεράνο σκηνοθέτη οδήγησε ήδη σε «μπλόκο» από τα αμερικανικά multiplex, που ήθελαν να προβάλουν την ταινία 90 ημέρες πριν από την πρεμιέρα της πλατφόρμας (27 Νοεμβρίου). Η Netflix επέμεινε στην προβολή τρεις εβδομάδες ύστερα από το δικό της «άνοιγμα». Αποτέλεσμα: μόνο το ιστορικό θέατρο Μπελάσκο του Μπρόντγουεϊ – με πατίνα 112 ετών – θα υποδεχθεί την κόπια από την 1η Νοεμβρίου ως την 1η Δεκεμβρίου, σε μία ακόμα πρωτιά για τον Σκορσέζε, από τα κεντρικά πρόσωπα στην ιστορία της κινηματογραφικής βιομηχανίας.

Και αυτή είναι μόνο μία από τις αφορμές που το όνομά του έριξε εσχάτως νερό στο αυλάκι των social media. Η άλλη ήταν η πρόσφατη δήλωσή του στο περιοδικό «Esquire» ότι οι ταινίες της Marvel «δεν είναι κινηματογράφος». «Ειλικρινά, το πιο κοντινό πράγμα που μου έρχεται στο μυαλό, όσο καλοφτιαγμένες και να είναι και με τους ηθοποιούς να προσπαθούν να δώσουν τον καλύτερο εαυτό τους υπό αυτές τις συνθήκες, είναι τα θεματικά πάρκα». Οσο «θεολογική» και αν ακούγεται, είναι μάλλον η δήλωση ενός τελευταίου των Μοϊκανών που υπερασπίζεται έναν προσωπικό κώδικα στο όνομα του κινηματογράφου. Εκείνου που έδειξε στο ντοκιμαντέρ του 1995 «Ενα προσωπικό ταξίδι του Μάρτιν Σκορσέζε στις αμερικανικές ταινίες», ξεκινώντας από τον Γκρίφιθ και τον Μουρνάου, για να φτάσει στον Ορσον Γουέλς, στον Χίτσκοκ, στον Κιούμπρικ και στους «Ασυγχώρητους» του Κλιντ Ιστγουντ (διόλου τυχαία, η τελευταία χρονολογικά ταινία ήταν ένας λοξός φόρος τιμής στο γουέστερν).

Στον «Ιρλανδό» αναμένουμε την επιβεβαίωση ορισμένων από τα βασικά μοτίβα στην τέχνη του 76χρονου δημιουργού, με όλα τα σκαμπανεβάσματα που μπορεί να περιλαμβάνει η διαδρομή πέντε δεκαετιών: ο «Πληροφοριοδότης» του 2007, για τον οποίο κέρδισε το Οσκαρ σκηνοθεσίας, δεν είναι απαραίτητα καλύτερη ταινία από τα «Καλά παιδιά», ενώ το «Μετά τα μεσάνυχτα» του 1985 παραμένει η παραγνωρισμένη στιγμή του σε σχέση με τον «Τελευταίο πειρασμό» που ακολούθησε. Βασισμένος στο βιβλίο «I heard you paint houses» του Τσαρλς Μπραντ (μια φράση της αργκό, που σημαίνει «άκουσα ότι εκτελείς επί πληρωμή»), ο «Ιρλανδός» αφηγείται την ιστορία του Φρανκ Σίραν (Ρόμπερτ Ντε Νίρο), βετεράνου του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο οποίος έγινε εκτελεστής της Μαφίας και έπαιξε ρόλο στην εξαφάνιση του αφεντικού του, Τζίμι Χόφα (Αλ Πατσίνο). Η ιστορία, η οποία απλώνεται σε 210 λεπτά – η μεγαλύτερη ταινία στη φιλμογραφία του Σκορσέζε -, ακούγεται ιδανική για τις «εμμονές» ενός σκηνοθέτη που ξεκίνησε στη δεκαετία των αντιηρώων μαζί με τους άλλους «μουσάτους», τους Αλτμαν, Κόπολα, Ντε Πάλμα και Σπίλμπεργκ. Ηταν η εποχή των seventies, δηλαδή η εποχή των losers και των καταραμένων που ψάχνουν μια θέση στον αμερικανικό ήλιο, κάπου μεταξύ του πολέμου στο Βιετνάμ, των πραξικοπημάτων στη Λατινική Αμερική και της τρομοκρατίας στην Ευρώπη. Το αμερικανικό σινεμά πορεύεται πλέον σε «Κακόφημους δρόμους» – η πρώτη σημαντική ταινία του Σκορσέζε, το 1973 – και «τα ζώα βγαίνουν από τη φωλιά τους τη νύχτα» – μια ατάκα από τον ανυπέρβλητο «Ταξιτζή» του 1976.

Οπως όλοι οι μεγάλοι σκηνοθέτες, ο γεννημένος στο Κουίνς Σκορσέζε, που θα μεγαλώσει στη «Μικρή Ιταλία» της Νέας Υόρκης, αυτοβιογραφείται συνεχώς μέσα από την ίδια ιστορία – σε διαφορετικές εκδοχές. Από το ριμέικ του «Hustler» και το «Ακρωτήρι του φόβου» ως τον «Ιπτάμενο κροίσο» και τον «Λύκο της Γουόλ Στριτ», οι ήρωές του ανεβαίνουν σε απροσμέτρητο ύψος για να ξαναβρούν τον πραγματικό τους εαυτό στην πτώση και στη συντριβή. Κομμάτια όλοι του αμερικανικού μύθου που μετατρέπεται ενίοτε σε εφιάλτη. «Είναι σαν να φτάνεις στην κορυφή και να παίρνεις πάλι τον κατήφορο» ακούγεται ο πυγμάχος Τζέικ Λα Μότα στο αριστουργηματικό «Οργισμένο είδωλο», θυμίζοντας τα λόγια του Μάρλον Μπράντο στο «Λιμάνι της αγωνίας». Διόλου τυχαία είναι ο ρόλος που θα χαρίσει το Οσκαρ α’ ανδρικού ρόλου στον Ρόμπερτ Ντε Νίρο, τον ηθοποιό που έχει μοιραστεί τις περισσότερες στιγμές καλλιτεχνικής επιτυχίας με τον Σκορσέζε. Οι δυο τους ξαναβρίσκονται στον «Ιρλανδό», αλλά όχι μόνο. Μια σινεφίλ αναφορά του Τοντ Φίλιπς τούς έχει εντάξει και στον «Joker» – πέρα από τη συμμετοχή του Ντε Νίρο. Με τη σκηνοθετική καθοδήγηση του Σκορσέζε το 1983 ο ηθοποιός είχε υποδυθεί στον «Βασιλιά για μια νύχτα» τον Ρούπερτ, που ονειρεύεται να γίνει διάσημος παρουσιαστής της τηλεόρασης. Αποφασισμένος να κατακτήσει τη δόξα συναντά τον Τζέρι Λάνγκφορντ (Τζέρι Λιούις), οικοδεσπότη τηλεοπτικής εκπομπής, τον οποίο τελικά τολμά να απαγάγει για να εμφανιστεί για μια νύχτα στη θέση του. «Αυτό σημαίνει να είναι κανείς διάσημος» λέει κάποια στιγμή ο Ρούπερτ όταν ο Τζέρι τον διώχνει κακήν κακώς από το σπίτι του. Αλλά αυτό καλύτερα από όλους το γνωρίζει ο ρωμαιοκαθολικός ανατόμος της ανθρώπινης ενοχής, Μάρτιν Σκορσέζε.