Το θαύμα της αφομοίωσης

Πριν από περίπου σαράντα χρόνια, σε εποχές και πολιτιστικής ευφορίας, κάθε δύο χρόνια στους Δελφούς διοργανώνονταν τα Συμπόσια τα διεθνή για το αρχαίο δράμα. Ανήκα τότε στην οργανωτική επιτροπή και μας δόθηκε η ευκαιρία και τα μέσα να γνωρίσουμε και να μαθητεύσουμε ακούγοντας σοφούς θεωρητικούς και πρακτικούς του θεάτρου πάνω στα προβλήματα ερμηνείας του αρχαίου θεάτρου.

Ηταν η εποχή που μετά τον θάνατο του Μάο Τσε Τσουνγκ η Κίνα ανοίχτηκε προς τη Δύση. Οι παλιότεροι θυμούνται τις στρατιές των ανθρώπων που παρήλαυναν με το «κόκκινο βιβλιαράκι» στο χέρι και μάθαιναν πως είχε απαγορευτεί η ευρωπαϊκή και γενικά η δυτική κουλτούρα. Απαγορευμένοι ο Μπετόβεν, ο Πικάσο, ο Φειδίας, απαγορευμένη και η αρχαία ελληνική τραγωδία και κωμωδία.

Μετά την κατάρρευση του καθεστώτος του Μάο και της χήρας του ήρθαν στους Δελφούς κινέζοι καλλιτέχνες του θεάτρου και μας παρουσίασαν τον «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου. Μετά τις παραστάσεις, την άλλη μέρα, οι συμποσιαστές στο αμφιθέατρο των Δελφών συζητούσαν για την παράσταση. Για τη συζήτηση του κινεζικού θεάτρου έτυχε να έχω επιλεγεί εγώ να τη διευθύνω. Και μαζί με τους άλλους σημαντικούς συνέδρους εκφράσαμε την απορία μας για τη σκηνική πρόταση του σκηνοθέτη Λούο. Ηταν μια παράσταση που θύμιζε τις χολιγουντιανές και ιταλικές παραγωγές του σινεμά πάνω σε αρχαία θέματα (π.χ. «Οδύσσεια» με τον Κερκ Ντάγκλας!). Εκφράσαμε την απορία μας και οι σεμνοί κινέζοι καλλιτέχνες, με τον φίλο έκτοτε Λούο, μας είπαν πως αγνοούσαν τελείως την ευρωπαϊκή παράδοση και το αρχαίο δράμα και γι’ αυτούς η λέξη Απόλλων ήταν ο αμερικανικός «Apollo» δορυφόρος που τους παρακολουθούσε. Θυμάμαι πως τους ρώτησα πού βρήκαν τη μουσική που συνόδευσε την παράστασή τους, που ήταν αναγνωρίσιμη, συμφωνίες του Σούμπερτ! Μου είπαν πως τους την προμήθευσε η πρεσβεία της Ελλάδας στο Πεκίνο. Στις μέρες που ακολουθούσαν γνωριστήκαμε με τον Λούο και μάθαμε πως ο γηραιός (80 ετών τότε) πατέρας του ήταν κλασικός φιλόλογος, υπό διωγμόν, και είχε κρυφά σε μια σπηλιά μεταφράσει όλο τον Σοφοκλή.

Την άλλη χρονιά καλέσαμε στους Δελφούς τον Λούο πατέρα και όταν είδε το αρχαίο θέατρο έπεσε κάτω και αγκάλιασε τις κερκίδες και κάναμε αγώνα να τον αποσπάσουμε. Πέθανε ύστερα από τρία χρόνια ευτυχής που είχε γνωρίσει την πατρίδα του Σοφοκλή και τους χώρους των τραγικών χορών.

«ΜΗΔΕΙΑ» – ΕΚΠΛΗΞΗ. Τρία χρόνια μετά την απογοητευτική παράσταση του «Αγαμέμνονος», αφού όλοι οι σύνεδροι είχαμε συμβουλεύσει τον Λούο να ανεβάσει τραγικούς με τα μέσα του πανάρχαιου κινεζικού θεάτρου (προσωπεία, χοροί, μουσική επί σκηνής, αρχαϊκά κοστούμια και παγόδα αντί για ανάκτορα) ήρθε στην Ελλάδα με μια «Μήδεια» με τα μέσα της Οπερας του Πεκίνου, δηλαδή τα παραδοσιακά μέσα της κινεζικής θεατρικής ιστορίας. Μας εξέπληξε.

Αργότερα το ίδιο συνέβη με τη γιαπωνέζικη παράσταση της «Μήδειας», με τον μεγάλο ιάπωνα ηθοποιό Χίρα (υπάρχει σε βίντεο στην ΕΡΤ).

Η προσέγγιση αυτού του τρόπου ερμηνείας του αρχαίου δράματος εμπλουτίστηκε αργότερα όταν είδαμε τσιγγάνικη παράσταση της Νότιας Γιουγκοσλαβίας, μια «Αντιγόνη» σε ιγκλού Λαπώνων και μια έξοχη απόδοση «Αντιγόνης» με τα μέσα του παραδοσιακού ινδικού θεάτρου Κατακάλι.

Στη χώρα μας η ανάλογη ερμηνευτική άποψη έγινε με την έξοχη παράσταση της «Ηλέκτρας» του Ευριπίδη από τον Κώστα Τσιάνο και το Θεσσαλικό Θέατρο, με Χορό Καραγκούνισσες και μουσική του Ξαρχάκου με λαϊκά μοτίβα.

Πριν από λίγες ημέρες, στο Δημοτικό Θέατρο Δημήτρης Ροντήρης του Πειραιά, ένας κινεζικός κρατικός θίασος (στη σύγχρονη πολιτικά μαρξιστική Κίνα τα πάντα είναι κρατικά) μας χάρισε μια σπάνια εμπειρία. Οι έλληνες θεατές στο τριήμερο των παραστάσεων, από περίπου 100, γέμισαν την τελευταία ημέρα το θέατρο, διότι σαφώς πληροφορήθηκαν τη σπουδαιότητα του γεγονότος.

Περί τίνος πρόκειται; Κινεζικό μιούζικαλ! Είναι γνωστή η ικανότητα αυτού του αρχαίου λαού να αντιγράφει και να αφομοιώνει και να δημιουργεί νέες μορφές. Θυμηθείτε τον διεθνή σάλο που είχε ξεσπάσει πριν από χρόνια, όταν είχαν πλημμυρίσει οι αγορές με κινεζικές μαϊμούδες, «ελβετικά» ρολόγια, πάμφθηνα σε σχέση με τα πανάκριβα αυθεντικά.

Μια βόλτα στα κινεζικά μαγαζιά με ρούχα στην Πειραιώς και στην Ευριπίδου θα σας ενημερώσει, αφού θα βρείτε ευρωπαϊκά μοντέλα γνωστών μετρ σε λαϊκές τιμές. Πέρα από θέματα δικαιωμάτων, που τα αντιλαμβάνομαι, αυτή η εκλαΐκευση δεν με ενοχλεί, για να πω την αλήθεια.

Μ’ αυτές τις σκέψεις πήγα στην παράσταση «Επιστροφή μετά τον πόλεμο» που παρουσίασε κινεζικός θίασος στον Πειραιά. Το κείμενο αντλούσε το θέμα του από την κινεζική «Ιλιάδα», το περίφημο «Βιβλίο των Ασμάτων, των Ωδών». Το αριστούργημα αυτό της κινεζικής λαϊκής επικής ποίησης είναι συλλογή λαϊκών παραμυθάδων από το 1100 έως το 600 π.Χ.

Είναι σχεδόν σκανδαλώδεις οι ομοιότητες της αφήγησης αυτού του έργου και με την «Ιλιάδα» και με το «Ασμα του Ρολάνδου» της μεσαιωνικής Γαλλίας, τις λαϊκές αφηγήσεις της φινλανδικής επικής ποίησης, αλλά και με τον «Ερωτόκριτο». Και το «ακριτικό έπος»!

Από τον «Ερωτόκριτο», μάλιστα, σκανδαλωδώς υπάρχει το επεισόδιο όπου ο εξόριστος ήρωας μεταμφιεσμένος ηγείται του πολέμου εναντίον των εχθρών βοηθώντας τον βασιλιά που τον εξόρισε, ενώ η αγαπημένη του κινέζα Αρετούσα τον περιμένει!

Βέβαια ο «Ερωτόκριτος» είναι 1.500 χρόνια νεότερος από το κινεζικό έπος.

Το ενδιαφέρον όμως της παράστασης που περιηγείται την Ευρώπη είναι η αξιοθαύμαστη αφομοίωση των δυτικών μοτίβων του μιούζικαλ από τους κινέζους διασκευαστές και σκηνοθέτες.

Χορωδιακά τραγούδια, χορευτικά ιντερμέδια, άριες, ντουέτα, όλο το μοντέλο μιας νεοϋορκέζικης παράστασης. Μια μουσική με χρώματα ορχήστρας ευρωπαϊκά και κινεζικά μοτίβα.

Και έξοχοι χορευτές, χορωδοί και σολίστες. Μερικοί από τους ήρωες, ακολουθώντας την τεχνική της κινεζικής λαϊκής όπερας, είναι και ακροβάτες.

Το κείμενο προβαλλόταν στην αγγλική γλώσσα, την παγκόσμια σήμερα «κοινή»!

Δεν έχει νόημα να αναφερθώ σε ονόματα συντελεστών (πληθώρα, πάνω από 70 ερμηνευτές και τεχνικοί, μουσικοί).

Απλώς καταθέτω τον θαυμασμό μου!