«Οι καλλιτέχνες είναι ευαίσθητο εργαλείο»

Το μάτι της βλέπει μέσα στα σχήματα των στοιχείων της πόλης εικόνες. Για τη Ρένα Παπασπύρου το μπετόν, η άσφαλτος, τα χαρτιά, τα ξύλα, σχηματίζουν αστικά τοπία. Τόσο βαθιά παρατηρητική και αισθαντική είναι η ματιά της καλλιτέχνιδος από το Παγκράτι που έργο ζωής της έγιναν το σπίτι της, οι τοίχοι παλιών σπιτιών στο κέντρο της Αθήνας και άλλα ταπεινά υλικά που συνήθως καταλήγουν σε κάδους απορριμμάτων.

Συνάντηση σε έναν δρόμο που ενώνει Προφήτη Ηλία με πλατεία Πλαστήρα, λίγα μόλις βήματα μακριά από τη Στίλπωνος 7 όπου έκανε την πρώτη της δημόσια περφόρμανς ταράζοντας το κοινό της το 1979. Με το έργο της η καλλιτέχνις έδινε πληροφορίες για το οπτικό ασυνείδητο.

Με χιούμορ και γενναιοδωρία βλέμματος τώρα μιλάει για το δικό της Παγκράτι που αλλάζει, άλλαξε, θα αλλάξει κι άλλο. Και η παραγγελία της για ελληνικό καφέ «δυστυχώς χωρίς τσιγάρο» την κάνει μέλος μιας φανταστικής λέσχης απαγορευμένων απολαύσεων. «Το τσιγάρο το συνέδεσα με όλες τις στιγμές της ζωής μου. Το ’70 οι πάντες ήταν με το τσιγάρο στο χέρι. Τώρα κρατάω το κομπολόι, αφού για να το κόψω έφαγα στρέμματα ηλιόσπορο. Δεν είναι για πάντα το τσιγάρο, αλλά 45 χρόνια που κάπνιζα ήταν αρκετά».

Μαζί της έχει φέρει μία αγκαλιά από τα βιβλία-καταλόγους που περιέχουν πολλά από τα έργα της παρουσιασμένα σε εκθέσεις. Στο μικρό τεύχος-κατάλογο που συνοδεύει την τωρινή ομαδική έκθεση του ΝΕΟΝ «The Palace at 4 a.m.» στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μυκόνου, η παρουσία της Ρένας Παπασπύρου ανάμεσα στους 12 συμμετέχοντες καλλιτέχνες υπογραμμίζεται από την επιμελήτρια Ελίνα Κουντούρη ως εξής: Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970 η Ρένα Παπασπύρου ήταν κομμάτι ενός αβανγκάρντ κινήματος που περιλάμβανε τη Σίλεια Δασκοπούλου, την Μπία Ντάβου και τη Διοχάντη και έφερε τις γυναίκες καλλιτέχνιδες στο προσκήνιο σε μια καλλιτεχνική σκηνή όπου μέχρι τότε κυριαρχούσαν οι άντρες. Η Παπασπύρου είναι παρούσα επειδή η καλλιτεχνική της υπογραφή υπάρχει στα αφηρημένα κολλάζ που οργανώνει η ίδια σε δειγματολόγια παλιών υλικών.

Πώς μπήκε στην αναταραχή της τέχνης; «Δεν μπορούσα να μην το κάνω. Αυτό ήθελα και αυτό έκανα. Δεν ήθελα να κάνω καμία άλλη δουλειά. Ο πατέρας ήταν δάσκαλος και η μαμά μου στο σπίτι. Φυσικά και το διασκέδαζαν γελώντας όταν το άκουγαν το 1954 να τους λέω ότι θα γίνω καλλιτέχνης. Ο πατέρας έλεγε το στερεότυπο “οι καλλιτέχνες πεθαίνουν στη σοφίτα” γιατί το έτρεμε αυτό το λούκι. Ωστόσο όταν το πήραν απόφαση πως αυτό θα κάνω, με στήριξαν στον βαθμό που μπορούσαν. Η μητέρα μου ερχόταν αργότερα και στις εκθέσεις μου. Ο πατέρας μου ακόμη και όταν έφτασε σε μεγάλη ηλικία αναρωτιόταν μέχρι πότε θα ασχολούμαι με την τέχνη, αφού είχα άντρα, παιδιά και ήμουν καθηγήτρια στο Πολυτεχνείο. Του φαινόταν άχρηστο».

Ωστόσο η Ρένα Παπασπύρου, που έφυγε από την Αθήνα για τη σχολή Beaux Arts του Παρισιού, δεν θα μπορούσε να κάνει κάτι λιγότερο. «Η δική μου δουλειά και όλων των καλλιτεχνών της γενιάς μου, δηλαδή όσων γεννήθηκαν πριν από τον πόλεμο, έκανε αυτή τη στροφή προς τα υλικά που έβρισκαν στο περιβάλλον. Πιστεύω ότι δεν είναι τυχαία η arte povera. Γιατί εκείνη την εποχή, μέσα στην Κατοχή, τα παιχνίδια ήταν ανύπαρκτα. Γι’ αυτό και τα επινοούσες. Επιπλέον το περιβάλλον μας ήταν ελεύθερο και μπορούσες να βγεις στον δρόμο όπου μάζευες πετρούλες, ξυλάκια και συγκροτούσες ό,τι θα ήθελες να παίξεις εκείνη την ώρα. Επίσης δεν είχες αναφορές σε καμία έτοιμη εικόνα. Τα βιβλία τότε ήταν πολύ λίγα. Στο σπίτι μου είχα τη μεγάλη εγκυκλοπαίδεια του Πυρσού και αναζητούσα εκεί μέσα να βρω εικόνες τέχνης, αλλά ήταν ελάχιστες. Θυμάμαι ότι υπήρχαν μόνο τρεις εικόνες έργων του Ραφαήλ και ήταν τοσοδούλες και ασπρόμαυρες, οπότε δεν μπορούσες να έχεις καμία αίσθηση για το τι έβλεπες. Τώρα στα παιδιά που έχουν όλα τα μέσα στα υλικά ζωγραφικής και είναι αποδεκτός ο πειραματισμός τους με τα χαρτιά, τα κολλάζ, τις μπογιές δίνεται μια καλή προοπτική στην ευαισθησία τους για την τέχνη όσον αφορά το οπτικό και το κατασκευαστικό μέρος. Ενώ στα δικά μου παιδικά χρόνια θυμάμαι να παίρνω τα δύο στυλό του πατέρα μου με τα οποία διόρθωνε τα γραπτά – μπλε για τα σωστά, κόκκινο για τα λάθη – και να χρησιμοποιώ το μπλε για να ζωγραφίζω όπου έβρισκα και το κόκκινο για να βάφω τα νύχια των ποδιών μου. Τα πρώτα δύο χρώματα που έπιασα στα χέρια μου ήταν δύο κέρινες μπογιές που μας μοίρασαν μετά τον πόλεμο οι Αμερικάνοι μαζί με μία σοκολάτα, σε ηλικία πέντε ετών: ήταν φούξια και ένα bleu de Prusse πολύ σκληρό. Το φούξια έλαμπε και μέχρι σήμερα ακόμη λατρεύω αυτή την απόχρωση, ενώ το άλλο ήταν πολύ πικρό, πολύ ζόρικο, πολύ σκούρο».

Μιλάει για τον τρόπο που από παιδί έβλεπε διαφορετικά τα μωσαϊκά πατώματα του πατρικού της, σχηματίζοντας νοητικές εικόνες. «Τόσα χρόνια δούλεψα τις συνειρμικές εικόνες πάνω στην ύλη. Μου άρεσαν πάντα οι ύλες. Να ανακατεύω μέσα στην ύλη μου πράγματα. Στο Παρίσι δούλευα για ένα διάστημα ψηφιδωτά και περνούσα γυαλιά από σπασμένα παρμπρίζ, μπουκάλια. Μετά έβαζα κεραμίδια, ξύλα. Αργότερα, το 1972, τότε που οι δρόμοι στο Παγκράτι δεν είχαν τόση κίνηση, κάθε νύχτα παρακολουθούσα τους προβολείς ενός περαστικού αυτοκινήτου που έπεφταν στη σκοτεινή μου κάμαρα να μεταβάλλουν τον οικείο χώρο μου. Τα ρούχα μου πάνω στην καρέκλα, τα χαρτιά, οι εφημερίδες, η ξύλινη πόρτα, ο τοίχος, όλα άλλαζαν μορφή. Στιγμιαία αλλά παράδοξα, όταν δέχονταν αυτή την αστραπιαία διαδρομή φωτός μέσα στη σκιά. Κατάλαβα ότι η ύλη έχει αυτόνομη ύπαρξη που αν την πειράξεις τη μεταβάλλεις σε κάτι άλλο. Ανακάλυψα την ιδιαιτερότητα και τη μοναδικότητα των στοιχείων της κάθε επιφάνειας, τα οποία ονόμασα “επεισόδια” και είναι ο πυρήνας της δουλειάς μου. Τα επεισόδια είναι οι μικροκαταστάσεις που δημιουργούνται σε κάθε επιφάνεια από τη χρήση, τη φθορά, τη φωτιά, την υγρασία, τα ίχνη των εργαλείων, βουρτσιές και πρόκες, τα graffiti, τα σωματικά αποτυπώματα, τα υπολείμματα παλαιότερων χρωμάτων. Στα σημεία όπου παρουσιαζόταν ένα ισχυρό “επεισόδιο” ή μια συγκέντρωση “επεισοδίων” έκανα την ελάχιστη παρέμβαση ζωγραφίζοντας με λεπτό μολύβι. Επικεντρώθηκα στα στοιχεία του χώρου μου. Το σύμπαν μου ήταν το τραπέζι μου, ο τοίχος μου, ο δρόμος μου, και αυτό διερευνούσα. Ηταν το τοπίο της πόλης».

Από αυτό το υλικό ξεκίνησε να κάνει δειγματολόγια με τις τέσσερις βασικές ύλες του περίγυρου: χαρτί, μέταλλο, ξύλο, τοίχος. Με τέτοιο υλικό έφτασε στις φωτοτυπίες της ύλης ενός χειμώνα. Από το 1980 έως το 1981 κάθε μέρα φωτοτυπούσε στο μηχάνημα της ΑΣΚΤ ό,τι έβρισκε από το τοπίο της πόλης, συνθέτοντας με τις Α4 εικόνες της ένα παράξενο πορτρέτο της Αθήνας. Σκισμένα χαρτιά μιλιμετρέ με σχέδια, ξύλα και φύλλα, ψάθες και υφάσματα, τενεκεδάκια αναψυκτικών ισοπεδωμένα από τις ρόδες αυτοκινήτων, κομμάτια σοβά, πετραδάκια, σκουριασμένες λαμαρίνες, πατημασιές πάνω σε χαρτί. «Οταν άλλαξαν τα μηχανήματα και κυρίως το χαρτί, σταμάτησα τις φωτοτυπίες. Ετσι χάθηκαν τα κοντράστ του άσπρου-μαύρου που μου θύμιζαν τα πλάνα των φιλμ νουάρ και κυρίως αυτή η θαμπή ανεπανάληπτη γυαλάδα του χαρτιού».

Η Ρένα Παπασπύρου ήταν πρωτοπόρος στο είδος της δημόσιας περφόρμανς στην Αθήνα σε σχέση με το αστικό περιβάλλον. Στην οδό Στίλπωνος το 1979 για ώρες προετοίμαζε τον τοίχο του ερειπωμένου σπιτιού σκαρφαλωμένη στη σκαλωσιά, για να τον μεταφέρει σαν λεπτή επιδερμίδα από τον δρόμο στο περιβάλλον της αίθουσας τέχνης.

«Εχω δουλέψει τα πάντα στη γειτονιά μου. Δίπλα στην ταβέρνα του Κώστα, πηγαίναμε συνέχεια στην ταβέρνα του Κώστα, στην πλατεία Βαρνάβα, και δίπλα ήταν ένα παλιό σπίτι. Αποτοίχισα τέσσερα κομμάτια και μαζί με τις φωτογραφίες του Γιάννη Μίχα από όλα τα στάδια της αποτοίχισης συνεκτέθηκαν στην γκαλερί. Για να καταλάβει ο κόσμος ότι τα έργα δεν κατασκευάστηκαν αλλά είναι ένα τμήμα του περιβάλλοντος το οποίο ήρθε μέσα. Την ημέρα των εγκαινίων έγινε μια δράση. Εκεί άκουσα για πρώτη φορά “αυτά τα πράγματα”. Γελάσαμε πολύ τότε με τον άντρα μου…

Από την άλλη μεριά όμως, θεωρώ βαθιά πολιτική πράξη το να ανατρέψεις την κατεστημένη μέθοδο παραγωγής τέχνης. Οι εικαστικοί καλλιτέχνες του ’70 ήταν μορφολογικοί, εννοιακοί και πολιτικοί. Μιλώ για την Μπία Ντάβου, τους Βαλέριο Καλούτση, Βασίλη Σκυλάκο, Παντελή Ξαγοράρη. Είχαμε κοντά μας την γκαλερί Δεσμός της Επης Πρωτονοταρίου. Επίσης αυτές τις εικαστικές θέσεις στήριξαν ο Ορέστης Δουμάνης στο περιοδικό του “Θέματα Χώρου+Τεχνών”, ο Αλέκος Ξύδης, λίγο αργότερα ο Δάκης Ιωάννου, η Μαρία Κοτζαμάνη. Χωρίς αυτούς δεν θα μπορούσαμε πουθενά να έχουμε δείξει τα έργα μας. Το περιβάλλον μου δεν έβλεπε στη δουλειά μου έργα αλλά “πράγματα”. Ημουν όσο χρειαζόταν ξεροκέφαλη για να μη με νοιάζει. Αλλά πιστεύω ότι ένας άνθρωπος ντελικάτος δεν το αντέχει».

Και επειδή είχε αυτή την αντιμετώπιση, φρόντισε οι σπουδαστές της στο εργαστήριό της στην Καλών Τεχνών να έχουν την προσοχή της, δουλεύοντας με την ατομική περίπτωση του καθενός πάνω στις δικές τους προτάσεις που της έφερναν. «Οι καλλιτέχνες είναι ευαίσθητο εργαλείο, θέλει προσοχή. Και η καλή κουβέντα είναι το καλύτερο από όλα. Ιδιαίτερα όταν είσαι νέος».