Στόχος η εξατομικευμένη θεραπεία

Ο καθηγητής Παθολογίας στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ (και διευθυντής Ρευματολογίας και Κλινικής Ανοσολογίας στο νοσοκομείο Beth Israel Deaconess Medical Center της Βοστώνης) Γιώργος Τσώκος είναι ένας άνθρωπος που αγαπάει τη χώρα του. Εξάλλου είχε έρθει στην Ελλάδα και είχε ηγηθεί για ένα χρονικό διάστημα του Συμβουλίου του Πανεπιστημίου Αθηνών το 2015. Οι σχέσεις του με την Ελλάδα παραμένουν ισχυρές, αλλά την έρευνά του την κάνει (όπως είναι φυσικό) στη Βοστώνη.

«Είναι αλήθεια ότι η Ιατρική έχει κάνει μεγάλα βήματα τόσο στην αναγνώριση όσο και στη θεραπεία πολλών νόσων» λέει ο ίδιος μιλώντας στα «ΝΕΑ». «Ωστόσο, παρ’ όλη την πρόοδο, τόσο η διάγνωση όσο και η θεραπεία για μερικές νόσους υπολείπεται σημαντικά» συνεχίζει.

Πολλές ασθένειες. «Μία από αυτές τις νόσους είναι ο συστημικός ερυθηματώδης λύκος, μία ασθένεια που προσβάλλει κατ’ έξοχήν νέες γυναίκες και εκδηλώνεται με συμπτώματα που προέρχονται από την προσβολή όλων των οργάνων του σώματος» εξηγεί περιγράφοντας την έρευνα που γίνεται σήμερα στο εργαστήριό του. «Το ανοσολογικό σύστημα, που σκοπός του είναι να καταπολεμά λοιμώξεις και να ελέγχει καρκινικά κύτταρα, στρέφεται εναντίον των ιδίων οργάνων, τα οποία στη συνέχεια φλεγμαίνουν και με την πάροδο του χρόνου καταστρέφονται. Η κλινική διάγνωση βασίζεται σε κλινικά και εργαστηριακά κριτήρια, ενώ η θεραπεία στη χρήση ανοσοκατασταλτικών και κυτταροτοξικών φαρμάκων τα οποία έχουν πολλές σοβαρές παρενέργειες» αναφέρει. Γιατί γίνεται αυτό; «Η παρεκτροπή του ανοσολογικού συστήματος έχει αποδοθεί σε γενετικούς, ορμονικούς, περιβαλλοντικούς και ανοσορρυθμιστικούς μηχανισμούς» λέει ο κ. Τσώκος. «Φαίνεται ότι σε κάθε ασθενή ενεργοποιούνται ποικίλα γενετικά, κυτταρικά, μοριακά και βιοχημικά μονοπάτια, τα οποία προκαλούν φλεγμονή σε διάφορα όργανα, με συνέπεια η νόσος να χαρακτηρίζεται από υπερβολική κλινική και παθοφυσιολογική ετερογένεια. Είναι πλέον εμφανές ότι ο λύκος δεν είναι μία ασθένεια αλλά πολλές και έτσι εξηγείται γιατί τόσες κλινικές δοκιμασίες για την ανάπτυξη φαρμάκων που εκλαμβάνουν τον λύκο σαν μια ασθένεια έχουν αποτύχει».

Στο εργαστήριο του Γ. Τσώκου η ομάδα των ερευνητών του έχει εστιάσει τις μελέτες της στη διευκρίνιση μοριακών και γενετικών διαταραχών τόσο στα κύτταρα του ανοσολογικού συστήματος όσο και σε κύτταρα των οργάνων που φλεγμαίνουν, όπως του νεφρού, του δέρματος και του εγκεφάλου. Η ομάδα αποτελείται από κλινικούς γιατρούς, βιολόγους, βιοχημικούς και ειδικούς στην κατασκευή διαγονιδιακών ζώων. Ο σκοπός των μελετών είναι να ανακαλύψουν μόρια και διαδικασίες που ευθύνονται για την κλινική έκφραση της νόσου. Ετσι σε κάθε ασθενή αποδίδεται μια συγκεκριμένη βιοχημική/μοριακή ταυτότητα η οποία δύναται πλέον να χρησιμοποιηθεί σε προσωπικό επίπεδο τόσο για την παρακολούθηση της δραστηριότητας της νόσου όσο και για εξατομικευμένη θεραπεία (personalized medicine).

Η ομάδα προώθησε και καθιέρωσε την ιδέα ότι τα «Τ κύτταρα» έχουν κεντρικό ρόλο στην έκφραση της νόσου και έχει ανακαλύψει την πλειονότητα των μοριακών διαταραχών που ευθύνονται για την κακή τους λειτουργία. Οι ασθενείς που μετέχουν στις μελέτες αυτές παρακολουθούνται στο Κέντρο Λύκου της κλινικής, το οποίο διευθύνεται από τον συνεργάτη επίκουρο καθηγητή και «μαθητή» του κ. Τσώκου, τον Βασίλη Κύτταρη.

Μελέτες στα ζώα. Τι ακριβώς ερευνάται από την ομάδα του κ. Τσώκου; «Μόλις ένα μόριο (ένζυμο ή μεταγραφικός παράγοντας) αποδειχθεί να είναι σημαντικός στη δυσλειτουργία των κυττάρων τότε οι μελέτες μεταφέρονται σε ζώα τα οποία αναπτύσσουν λύκο. Οι μελέτες στα ζώα είναι απαραίτητες για την ουσιαστική απόδειξη της σημασίας ενός μορίου στην έκφραση της νόσου (in vivo veritas). Η απόδειξη γίνεται με δύο τρόπους: στον πρώτο χορηγούνται στα ζώα φάρμακα που αναστέλλουν τη νεοανακαλυφθείσα ουσία, ενώ στον δεύτερο κατασκευάζονται νέα ζώα με διαγονιδιακές τεχνικές, τα οποία είτε δεν εκφράζουν ή υπερεκφράζουν το συγκεκριμένο μόριο. Μετά την απόδειξη της σημασίας μιας ουσίας στην έκφραση της νόσου ανοίγει ο δρόμος για την εκτέλεση κλινικών μελετών σε ασθενείς με λύκο» καταλήγει ο κ. Τσώκος.

Επί δεκαετίες ο κ. Τσώκος έχει επικεντρώσει την έρευνά του στην κυτταρική και μοριακή παθογένεια του Συστημικού Ερυθηματώδους Λύκου (ΣEΛ), έχει υπηρετήσει σε διάφορες ηγετικές θέσεις στη διεθνή επιστημονική κοινότητα της Ανοσολογίας και σε πολλές ερευνητικές επιτροπές χρηματοδότησης έρευνας για τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας. Σήμερα συνεργάζεται με ελληνικά πανεπιστήμια, δίνει διαλέξεις και εξηγεί τα «μονοπάτια» που ακολούθησε στη ζωή του, την αξία της ιατρικής έρευνας, δίνοντας μάλιστα συμβουλές προς τους νέους και τις νέες που θέλουν να ακολουθήσουν τα «χνάρια» του.

Βασίλης Κύτταρης

Το κλινικό Κέντρο Λύκου στην κλινική μας στελεχώνεται όχι μόνο από ρευματολόγους αλλά και ιατρούς άλλων ειδικοτήτων, που έχουν ως κοινό στόχο τη σφαιρική αντιμετώπιση των ασθενών με ΣΕΛ. Στο Κέντρο παρακολουθούνται περισσότεροι από 500 ασθενείς με ποικίλη κλινική εικόνα, που βρίσκονται στην οξεία ή στις χρόνιες φάσεις της νόσου. Στα ίδια πλαίσια, υποστηρίζει τη θεωρητική και πρακτική εκπαίδευση ρευματολόγων και συναφών ειδικοτήτων στην αντιμετώπιση αυτών των περιστατικών. Τέλος, η χρόνια και στενή παρακολούθηση μιας ικανού μεγέθους ομάδας ασθενών μάς επιτρέπει να εξετάσουμε στην πράξη τη χρησιμότητα νέων μεθόδων παρακολούθησης και θεραπείας.
Ο Βασίλης Κύτταρης είναι επίκουρος καθηγητής

Γλωσσάρι

Λύκος
Μια χρόνια πολυσυστηματική φλεγμονώδης νόσος αυτοάνοσης αιτιολογίας. Χαρακτηρίζεται από ένα ευρύτατο φάσμα κλινικών εκδηλώσεων και από την παρουσία στο αίμα μιας πληθώρας αυτοαντισωμάτων που στρέφονται κατά συστατικών του ίδιου του οργανισμού.
Τ κύτταρα
Οι «φρουροί» του ανοσοποιητικού μας συστήματος, τα κύτταρα που επιτίθενται σε όγκους ή προβλήματα για τον οργανισμό όταν αυτά διαπιστώνονται.