H ομελέτα

Τα ζητήματα που θέτει το πρόσφατο ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τα εγκλήματα ναζισμού και κομμουνισμού είναι χωρίς αμφιβολία πολλά και σύνθετα. Εστω κι έτσι, όμως, o κατακερματισμός απόψεων στους κόλπους των ελληνικών πολιτικών κομμάτων είναι πρωτοφανής. Ολη η βεντάλια είναι εδώ: υπέρ, κατά, λευκό, αποχή. Δύσκολη υπόθεση να συμβιβάσεις το κόμμα σου, τους ψηφοφόρους σου και τη συνείδησή σου.

Παρά τις επιμέρους διαφωνίες, πάντως, όπως για το τι ακριβώς προκάλεσε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, παραμένει ταμπού στην ελληνική πολιτική σκηνή η σύγκριση των δύο ολοκληρωτισμών. Μάλλον επειδή εξόντωναν με διαφορετικούς στόχους: ο ένας τη φυλετική καθαρότητα, ο άλλος την κοινωνική δικαιοσύνη. Τα πτώματα, βέβαια, δεν φέρουν ταμπέλες, αυτός πέθανε επειδή ήταν Εβραίος, εκείνος θυσιάστηκε για να χτιστεί ένα καλύτερο μέλλον. Αλλά και πάλι, ο καθείς και οι ευαισθησίες του.

Μια εθνικά χρήσιμη – και όχι τόσο ακριβή – κίνηση θα ήταν να στείλει ο εκδοτικός οίκος Πατάκης σε όλους τους ευρωβουλευτές από ένα αντίτυπο του βιβλίου του Αρθουρ Κέσλερ «Το Μηδέν και το Απειρο», σε μετάφραση Ανδρέα Παππά. Ο συγγραφέας είναι και πάλι επίκαιρος αυτές τις ημέρες: όπως διαβάζουμε στο περιοδικό New Yorker, κυκλοφορεί για πρώτη φορά η αγγλική μετάφραση από το γερμανικό πρωτότυπο, που ήταν χαμένο για 75 χρόνια και βρέθηκε το 2015 σε ένα ελβετικό αρχείο. Ολες οι μέχρι σήμερα εκδοχές προέρχονταν από τη βιαστική μετάφραση που έκανε το 1940 η Ντάφνι Χάρντι, η αγγλίδα φίλη του συγγραφέα, παράλληλα με τη συγγραφή του βιβλίου.

Ο πρωταγωνιστής Νικολάι Σαλμάνοβιτς Ρουμπάσοφ έχει διαπράξει μύρια εγκλήματα. Οταν συνάντησε το 1933 στη ναζιστική Γερμανία έναν απελπισμένο κομμουνιστή, του είπε ότι διαγράφεται από το κόμμα (και στην πραγματικότητα τον καταδίκασε σε θάνατο) επειδή τόλμησε να μοιράσει προκηρύξεις με «πολιτικά απαράδεκτο λεξιλόγιο». Οπως όμως και το πρόσωπο στο οποίο παραπέμπει, ο Νικολάι Μπουχάριν, δεν δικάζεται γι’ αυτά, αλλά για συνωμοσία με στόχο τη δολοφονία του Στάλιν και την παλινόρθωση του καπιταλισμού. Οι κατηγορίες είναι φυσικά χαλκευμένες. Παρά ταύτα, είτε ως αποτέλεσμα των βασανιστηρίων είτε για να προστατεύσει την οικογένειά του, εκείνος παραδέχεται την ευθύνη του για «ένα σοβαρό και τερατώδες έγκλημα κατά της σοσιαλιστικής πατρίδας και ολόκληρου του διεθνούς προλεταριάτου».

Οι κατηγορούμενοι στις Δίκες της Μόσχας ήταν μόνο τα επώνυμα θύματα. Η Μεγάλη Εκκαθάριση του Στάλιν (1936-38) έστειλε ένα εκατομμύριο σοβιετικούς πολίτες στον τάφο και εκατομμύρια ακόμη στα Γκουλάγκ. Τουλάχιστον τρία εκατομμύρια άνθρωποι είχαν χάσει τη ζωή τους νωρίτερα στο υποχρεωτικό πρόγραμμα κολεκτιβοποίησης του Πατερούλη. Ο σκοπός βέβαια ήταν ευγενής, η απελευθέρωση του προλεταριάτου από τα δεσμά του. Οπως θα έγραφε και ο ανταποκριτής των New York Times στη Μόσχα Γουόλτερ Ντουράντι, «για να το πούμε ωμά, δεν μπορείς να φτιάξεις ομελέτα χωρίς να σπάσεις αυγά».

Ιστορική φράση, με πολλές χρήσεις. Με αυτήν ως γνώμονα να ψήφισαν άραγε και οι περισσότεροι έλληνες ευρωβουλευτές;