Κόκκινοι λαϊκιστές και ευρωπαϊκό Ιράκ

Αυτή είναι η ιστορία ενός μεγάλου κόμματος που κατέληξε να πνίγεται μέσα στις αντιφάσεις του: Το μακρινό 2003, ο βρετανός πρωθυπουργός βρισκόταν μπροστά στο δίλημμα που θα καθόριζε την υστεροφημία του. Τι θα έκανε άραγε ο Τόνι Μπλερ; Θα έστελνε ή όχι στρατεύματα στο Ιράκ; Οι πιέσεις από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ήταν δεδομένες, όμως ο Μπλερ ήταν ηγέτης ενός κόμματος του οποίου η πλειονότητα διαδήλωνε στους δρόμους εναντίον των στρατιωτικών επεμβάσεων. Τελικά, η απόφασή του βασίστηκε περισσότερο στο πρώτο και όχι στο δεύτερο και κόστισε δημοσκοπικά περισσότερο στον ίδιο και λιγότερο στην εσωκομμματική του αντιπολίτευση, που για πολλά χρόνια ήταν κρυμμένη, αδύναμη να επιβάλλει την άποψή της.

Η κρίσιμη στιγμή για τον Μπλερ ήρθε έναν χρόνο αργότερα, όταν ήρθε ο καιρός να επισκεφθεί το Μπράιτον, για το ετήσιο συνέδριο των Εργατικών. Ηταν πλέον σαφές ότι το Ιράκ δεν είχε στη διάθεσή του πυρηνικά όπλα, όμως αμερικανικές και βρετανικές μπότες βρίσκονταν ακόμα στο έδαφος, άμαχοι έχαναν τη ζωή τους και το οικονομικό τίμημα της βρετανικής στρατιωτικής εμπλοκής αυξανόταν μέρα με τη μέρα, με εμφανή αποτελέσματα στην οικονομία. Παγκοσμίως, η πίεση για απόσυρση των στρατευμάτων αυξανόταν – και στη Βρετανία αυτοί που πρωτοστατούσαν σ΄αυτή δεν ήταν άλλοι από τους ίδιους τους ψηφοφόρους των Εργατικών.

Ηταν παραπάνω από σαφές, πριν ακόμα την έναρξη του συνεδρίου, πως το Μπράιτον θα γινόταν το τοπίο μιας μεγάλης εσωτερικής σύγκρουσης ανάμεσα στη βάση και την ηγεσία. Και αυτή δεν άργησε να φανεί. Με την κατάθεση ενός ψηφίσματος, μια σημαντική μερίδα στελεχών των Εργατικών προσπάθησε να αναγκάσει την κυβέρνηση να αποσύρει τα βρετανικά στρατεύματα, τερματίζοντας την εμπλοκή του Ηνωμένου Βασιλείου στον πόλεμο. Για να καταφέρει να κερδίσει, ο Μπλερ ακολούθησε τον δρόμο που ακολουθεί κάθε πολιτική ηγεσία που έχει μείνει καιρό στην εξουσία και νιώθει λίγο έως πολύ άτρωτη – δεν συζήτησε επί της ουσίας, δεν προσπάθησε να πείσει με επιχειρήματα. Απλά χρησιμοποίησε την επιρροή του στα συνδικάτα και τελικά το ψήφισμα απορρίφθηκε. Ο Μπλερ είχε σημειώσει μια μεγάλη νίκη που θα του επέτρεπε να μείνει στην εξουσία σχεδόν ανεμπόδιστα. Στην πραγματικότητα, όμως, το Εργατικό συνέδριο του 2004 ήταν γι’ αυτόν η αρχή του τέλους. Η δημοτικότητά του έπεσε και σε τρία χρόνια παραιτήθηκε, δίνοντας διπλό δαχτυλίδι στον Γκόρντον Μπράουν.

Από τον Μπλερ στον Μίλιμπαντ

Η εμπλοκή στον πόλεμο του Ιράκ, η σφιχτή σχέση με τις ΗΠΑ, άλλαξε τη φυσιογνωμία των Εργατικών. Οχι απότομα, όχι ριζικά. Ομως η ταύτιση του Μπλερ με αυτές τις επιλογές έθεσε σε αμφισβήτηση τον ίδιο τον δρόμο που είχε επιλέξει για το κόμμα του. Οι «New Labour» ήταν, στην ουσία, δημιούργημά του. Δεν ήταν, όμως, πια, το σοσιαλδημοκρατικό ρεύμα που κατάφερε να κατακτήσει το Κέντρο. Γρήγορα ξεχάστηκε ότι ως πρωθυπουργός ο Μπλερ εισήγαγε τον κατώτατο μισθό, έδωσε νέα δικαιώματα στις μειονότητες, ανέπτυξε τις σχέσεις της Βρετανίας με την Ευρωπαϊκή Ενωση, αναμόρφωσε το Εθνικό Σύστημα Υγείας και άρχισε να εφαρμόζει περιβαλλοντική πολιτική πέρα από το Πρωτόκολλο του Κιότο. Τίποτα δεν ήταν αρκετό για την αριστερή πτέρυγα των Εργατικών, που χτυπώντας το αδύναμο σημείο του Μπλερ, στράφηκαν εναντίον της πολιτικής του προς το Κέντρο, δηλώνοντας πως αυτό ήταν το πρώτο βήμα για τη συντηρητικοποίηση ενός κόμματος που εκφράζει παραδοσιακά την εργατική τάξη.

Η «στροφή» ήταν αργή, όμως καθοριστική – και σ’ αυτήν έπαιξε ρόλο ο απαξιωτικός τρόπος με τον οποίο ο Μπλερ είχε συμπεριφερθεί στο συνέδριο των Εργατικών, παίζοντας με τις εξουσίες που είχε ως πρωθυπουργός. Η εποχή του Γκόρντον Μπράουν δεν ήταν ποτέ ουσιαστικά δική του. Ο δείκτης αποδοχής του εντός του κόμματος ήταν χαμηλός, στα μέσα του 2008 η εσωκομματική αντιπολίτευση ζητούσε ανοιχτά την παραίτησή του, το 2010 έχασε τις εκλογές και παραιτήθηκε. Εκείνον τον Σεπτέμβριο, οι Εργατικοί βρέθηκαν γι’ άλλη μια φορά στο Μπράιτον. Ο Εντ Μίλιμπαντ, πάλι, δεν ταίριαζε στο προφίλ – της «πράσινης ανάπτυξης» μεν, οικονομολόγος του Χάρβαρντ δε. Στο δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία της Σκωτίας, ταύτισε τη θέση του κόμματος με αυτήν των Τόρις. Και αυτή η ταύτιση, έδωσε νέα τροφή για αμφισβήτηση στους αριστερούς των Εργατικών, που έβλεπαν πως οι δυνάμεις του κόμματος στη Σκωτία έβαιναν μειούμενες.

Brexit όπως Ιράκ

Τι έταξε η αριστερή πτέρυγα; Ενα κόμμα πολυφωνικό, με ρίζες στη βάση – μια επιστροφή στην αγνή προ-Μπλερ εποχή, με σαφείς διαχωρισμούς της Αριστεράς από τη Δεξιά. Και η πρόσκληση ήταν, όντως, ερεθιστική για εκείνους που πίστεψαν στον λαϊκισμό που είχε καταβάλει όλη την Ευρώπη το 2015. Ο Τζέρεμι Κόρμπιν ήταν «ένας από εμάς», ένας από εκείνους που είχαν στηρίξει το ψήφισμα για την άμεση απόσυρση των στρατευμάτων από το Ιράκ, ενάντια στο στάτους κβο του κόμματος. Οταν ο Μίλιμπαντ παραιτήθηκε, μόλις που κατάφερε να μαζέψει τις απαιτούμενες υπογραφές για να διεκδικήσει την ηγεσία. Ελεγε πως θα αλλάξει την μορφή των Εργατικών, που τώρα συνυπάρχουν με διάφορα «κινήματα βάσης», όπως το Momentum. Τα οποία, όπως φάνηκε στο Μπράιτον, λειτουργούν περίπου όπως λειτουργούσαν τα παραδοσιακά συνδικάτα για τον Μπλερ.

Ο λαϊκισμός δεν είναι ποτέ η σωστή συνταγή για ένα κόμμα που έμαθε να κερδίζει με άλλα δεδομένα. Ξαφνικά, οι Εργατικοί ζητούν την κρατικοποίηση των ιδιωτικών σχολείων, χαϊδεύουν τα αυτιά των οικολόγων με στόχους που δεν μπορεί να φτάσουν και παζαρεύουν την θέση τους για το Brexit. Η τήρηση μιας στοιχειώδους εσωκομματικής ισορροπίας ήταν ο μοναδικός λόγος για τον οποίο δεν «πέρασε» η κατάργηση των αλλαγών Μπλερ στο καταστατικό, επαναφέροντας τον σοσιαλιστικό όρο «εθνικοποίηση». Και η μοναδική αιτία που δεν επισημοποιήθηκε η καθαίρεση του αντιπροέδρου Τομ Γουότσον, που πρότεινε το Momentum, όταν υπερασπίστηκε τη θέση του υπέρ της παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Οι Εργατικοί δεν είναι το κόμμα του Κόρμπιν – όμως ο Κόρμπιν είναι ο πρόεδρός του. Ακόμα και μετά την αριστερή στροφή, η βάση δεν εισακούγεται από την ηγεσία. Η επίδραση των «Νέων Εργατικών» στο πολιτικό κοινό του κόμματος, έστω κι αν δεν φαίνεται, ήταν καθοριστική: οι περισσότεροι είναι φιλοευρωπαίοι και αυτοπροσδιορίζονται κεντροαριστεροί, χωρίς ακρότητες. Το πρόβλημα, στην ουσία, δεν ήταν η στροφή της δεκαετίας του ’90. Ηταν ότι αυτοί που την έκαναν πίστεψαν πως είναι καθεστώς. Ο καταλύτης του Brexit, όμως, λειτουργεί όπως κάποτε λειτούργησε το Ιράκ – και ο κόκκινος κομματικός αυταρχισμός, καθεστώς είναι. Μόνο που αυτή τη φορά οι Εργατικοί δεν κυβερνούν. Και η σημερινή τους εκλογική απόδοση δείχνει πως θα αργήσουν ακόμα να ξαναβρεθούν στον αριθμό 10 της Ντάουνινγκ Στριτ. Τουλάχιστον μέχρι να ξαναβρούν τον εαυτό τους.