Το πρόσωπο και ο καθρέφτης

Ο Αισχύλος, οπλίτης στη Mάχη του Μαραθώνος και ναύτης στη Nαυμαχία της Σαλαμίνας, ο πρώτος ποιητής του θεάτρου στην ιστορία του παγκόσμιου πολιτισμού, στο πρώτο σωζόμενο έργο του, την τραγωδία «Πέρσες», με τρόπο αξεπέραστο έως σήμερα στοχάζεται πάνω στην αλαζονεία της ισχύος ενός κράτους και στις ψευδαισθήσεις ενός λαού. Είναι σημαντικό, για να αντιληφθούμε την αιώνια επικαιρότητα αυτού του αριστουργήματος, να αναφερθούμε σε δύο γεγονότα. Πρώτα ένα ντοκουμέντο. Υπάρχουν συνταρακτικά πλάνα ενός κινηματογραφικού ρεπορτάζ από τις τελευταίες ημέρες του Χίτλερ. Γερασμένος, αξύριστος, με ανεβασμένο τον γιακά του αμπέχονου επιθεωρεί μια ομάδα παιδιών 14-15 ετών που πρόκειται να τα στείλει να σκοτωθούν στο μέτωπο.

Είναι ακριβώς το φινάλε, η έξοδος των Περσών του Αισχύλου: ένας κουρελής Ξέρξης και ένας οδυρόμενος χορός τον οδηγεί στα ανάκτορα με κατάρες. Και ένα καλλιτεχνικό ντοκουμέντο: στις μέρες που στην Αμερική κάθε μέρα τα αεροπλάνα ξεφόρτωναν σφραγισμένα μεταλλικά φέρετρα με νεκρούς αμερικανούς στρατιώτες που είχαν χάσει τη ζωή τους στο μέτωπο του Βιετνάμ, ένας αμερικανικός θίασος έπαιξε τους Πέρσες στον δρόμο έξω από την κεντρική είσοδο του Λευκού Οίκου!

Αυτά αρκετά για πρόλογος σ’ όσα ακολουθήσουν. Υπάρχουν έργα τέχνης που έγιναν η συνείδηση του καιρού τους και του έθνους τους και συνάμα μεγάλα παραδείγματα για τους λαούς όλου του κόσμου. Οι Ελεύθεροι πολιορκημένοι του Σολωμού, όλες οι Ωδές του Κάλβου, Ο δωδεκάλογος του γύφτου του Παλαμά, Ο θάνατος του Διγενή του Σικελιανού, το Ημερολόγιο καταστρώματος Β του Σεφέρη, το Αξιον εστί του Ελύτη, το Κιβώτιο του Αλεξάνδρου, για να μείνω σε λίγα σημαδιακά κείμενα, είναι έργα αυτογνωσίας του λαού μου, κριτικής της συμπεριφοράς σε ώρες κρίσης λαού και ηγετών και αναζήτησης σωσιβίων. Τα τελευταία χρόνια ο τόπος πέρασε και συνεχίζει να περνά μια σκοτεινή ατραπό ασέληνης νύχτας, αλλά κανείς δεν κατέφυγε για να πάρει αμπάριζα στους μεγάλους συγγραφείς μας που όλοι έσκυψαν πάνω στα πάθη και στις αναστάσεις αυτού του τραυματικού ιστορικού τόπου.

Κανείς ιστορικός, κοινωνιολόγος δεν κατόρθωσε να εκφράσει την παθογένεια της χώρας όσο μ’ έναν (δυστυχώς διαχρονικό) μόνο στίχο του Παλαμά και του Σεφέρη: «Σβησμένες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες στη Χώρα» (Φλογέρα του βασιλιά), και «όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει» (Με τον τρόπο του Γ.Σ.).

Τα τελευταία χρόνια της κρίσης (όχι μόνο οικονομικής αλλά κυρίως πολιτισμικής) έφυγαν από τη ζωή τέσσερις μείζονες έλληνες θεατρικοί ποιητές που στα έργα τους, όπως όλοι οι μεγάλοι πνευματικοί ταγοί από τη Σαπφώ έως τον Καμπανέλλη και τον Αναγνωστάκη, έκαναν το καθήκον τους. Κατέγραψαν και εντόπισαν τα πάθια και τους καημούς του ανθρώπου, για να θυμηθούμε τον Παπαδιαμάντη.

Πρώτος έφυγε ο Παύλος Μάτεσις. Δεν σκοπεύω εδώ να παρουσιάσω όλο το σπουδαίο θεατρικό, πεζογραφικό και μεταφραστικό του έργο. Θα μείνω σε δύο θεατρικά του έργα που ακτινογραφούν τα πληγωμένα εντόσθια του λαού και της εποχής. Το ένα έχει παιχτεί παλαιότερα, το άλλο τυπωμένο («Καστανιώτης») δεν χάρηκε τη σκηνική ζωή ούτε ως οφειλή στον νεκρό δημιουργό.

Το πρώτο έχει τον τίτλο Εξορία και είναι ένα αριστουργηματικό ρέκβιεμ των μεταπολεμικών και μετεμφυλιακών μας δεινών.

Αναφέρεται σε αποσυνάγωγους ανθρώπους λόγω των τραυματικών και ολέθριων ερίδων του «ευκολοπίστευτου πάντοτε και πάντα προδομένου λαού μας» (Σολωμός). Μια κυνηγημένη γυναίκα φτάνει να «δολοφονήσει ένα έξοχο ταλαντούχο αγόρι με προοδευτικές ιδέες για να εκδικηθεί τον πατέρα του που υπήρξε βασανιστής της στα ξερονήσια της εξορίας με επιχείρημα του αποτρόπαιου εγκλήματος «να στερηθεί ό,τι καλύτερο δημιούργησε στη ζωή του»! Σκληρό κείμενο, αφόρητη εμπειρία, αλλά μια κατάματη αλήθεια για τα ανεπούλωτα τραύματα της πρόσφατης ιστορίας μας.

Το δεύτερο, άπαιχτο έργο του Μάτεσι, η Βουή κατορθώνει με τρόπο ιδιοφυή να μιλήσει για τη διαχρονία των λαθών, των παθών και των αδιεξόδων μας. Μέσα σ’ ένα μαυσωλείο των τραγικών Ατρειδών που αόρατοι παρίστανται, περιεργάζονται και σχολιάζουν τα τεκμήρια και τα αρχαιολογικά κατάλοιπα έλληνες και ξένοι τουρίστες. Η ιστορία γίνεται θέαμα και έκθεμα, όπως συνήθως νοείται, δυστυχώς, η ιστορία στην εκπαίδευσή μας και στις επετείους μας.

Ο δεύτερος πρόσφατος νεκρός θεατρικός ακτινολόγος είναι ο Κώστας Μουρσελάς, θα μείνω (και θα μεγαλύνω) ένα από τα συνταρακτικότερα θεατρικά μας έργα καθόδου στη συνείδησή μας: «Το ενυδρείο». Ενας παλιός εξόριστος που έμεινε για πολιτικούς λόγους χωρίς δουλειά και περιφέρεται στην επαρχία πουλώντας με δόσεις εγκυκλοπαίδειες, φτάνοντας σε μεγάλη επαρχιακή πόλη επισκέπτεται παλιούς συναγωνιστές και «ιδεολόγους». Τώρα έχουν εξελιχθεί σε μεγαλοεπιχειρηματίες, εργολάβους, μοιχούς, καταχραστές δημοσίου χρήματος και εκμεταλλευτές της εργασίας των υπαλλήλων τους.

Ενα συνταρακτικό κείμενο από το οποίο δεν λείπει η ελπίδα που επαφίεται στη νέα γενιά.

Η Λούλα Αναγνωστάκη, αδελφή του ποιητή της τραγικής Αριστεράς πριν γίνει άτυπο καθεστώς και σύζυγος του πεζογράφου Γιώργου Χειμωνά, μας άφησε έξοχα θεατρικά έργα, όταν έφυγε από τη ζωή πριν από δύο χρόνια.

Αλλά για τις ανάγκες της αυτογνωσίας που αναζητώ σε εποχές σύγχυσης αξιών, ιδεών και θεσμών θα περιοριστώ στο έξοχο δράμα της «Νίκη» – με εισαγωγικά ο τίτλος – που αναφέρεται στον τραγικό τρόπο που αυτός ο αδιόρθωτος τόπος συνεχίζει να στρίβει το μαχαίρι στην πληγή, μην αφήνοντάς τη να γιάνει. Ελληνες ανέστιοι μετά τον Εμφύλιο που ζήτησαν μια φέτα ψωμί στα κάτεργα της Γερμανίας και στου Βελγίου τις στοές, ανεξαρτήτως ιδεολογικών και πολιτικών φορτίων, δεξιοί και αριστεροί, συχνά συγχωριανοί, συμμαθητές που τα τραυματικά γεγονότα του τόπου τούς ώθησαν σε διαφορετικά στρατόπεδα, συνεχίζουν και στην ξένη γη όπου κερδίζουν με βαρύ τίμημα το μεροκάματο να μισούνται, να υπονομεύουν ο ένας τον άλλο και συχνά να αλληλεξοντώνονται.

Το έργο της Αναγνωστάκη είναι μια σύγχρονη τραγωδία ανάλογη με την ιστορία και τη μοίρα των Ατρειδών και των Λαβδακιδών, όπου βρικολακιάζουν ο Πολυνείκης και η Ηλέκτρα, η Εκάβη της Τροίας με ελληνική ταυτότητα.

Ο πλέον πρόσφατος νεκρός από τη γενναία μετακαμπανελλική γενιά, ο Σκούρτης, στο αριστούργημά του «Κομμάτια και θρύψαλα», όπου σε οκτώ οπτικές γωνίες τής σύγχρονης τραγικής μας ιστορίας καταγράφει όλη την κατάρα μιας χώρας που δεν διδάχτηκε τίποτε, ξεπούλησε τα τιμαλφή της, έφτυσε στους τάφους των προγόνων και κούρνιασε σε ξένες αφιλόξενες φωλιές ιδεολογίας και αισθητικής.

Αλλά και στο έργο του Εκτελεστές που παίχτηκε για λίγο στο Θέατρο Τέχνης καταγράφει και διεισδύει στα αδιέξοδα μονοπάτια μιας γενιάς που υποχρεώνεται από κοινωνία, παιδεία, πολιτισμό και οικονομία να βρει ως μοναδική λύση τη βία και να ενωτισθεί ιδεολογήματα που ανάγουν τη βία σε πολιτισμική ατραπό σωτηρίας.

Ο Σκούρτης όμως, κι αυτός μαζί με τον Μάτεσι, μας άφησε ως άπαιχτο (κι αυτό δημοσιευμένο στον «Καστανιώτη») ένα έργο που βάζει βαθιά το νυστέρι στα κοινωνικά και πολιτικά μας τραύματα.

Το έργο του Η υπόθεση Κ.Κ. αναφέρεται στις ιδέες, τις πρωτοβουλίες, στην πρωτοποριακή αρθρογραφία του Κώστα Καραγιώργη, στελέχους της Αριστεράς που έδρασε στην Κατοχή, αλλά αργότερα στις εξόριστες κοινότητες της Ανατολικής Ευρώπης χάθηκαν τα ίχνη του, δεν βρέθηκε ποτέ ούτε το πτώμα του, όταν διεφώνησε με την ηγεσία και τον Ζαχαριάδη για θέματα ιδεολογίας και τακτικής.

Ο Σκούρτης ακολούθησε στη γραφή του την τεχνική του ντοκουμέντου και μιμήθηκε τη φόρμα που επέλεξε ο Βάις για την Ανάκριση, τη δίκη των εγκληματιών πολέμου του χιτλερισμού.

Πιστεύει κανείς πως τα έργα που κατέγραψα δεν χρειάζεται να ξαναπαιχτούν ή να παιχτούν; Ή φοβόμαστε τον καθρέφτη;