Οχι πια παγκόσμιοι χωριάτες

Το βράδυ της κηδείας του Τάκη Σπυριδάκη είδα τυχαία στην τηλεόραση τον «Μεγάλο Λεμπόφσκι».

Για όσους δεν την έχουν φρέσκια, πρόκειται για τη θρυλικότερη ταινία των αδελφών Κόεν. Για έναν παράδοξο, αριστοτεχνικό συνδυασμό τρελής κωμωδίας και φιλμ νουάρ. Με καταστάσεις που μολονότι εξωφρενικές πείθουν και συνεπαίρνουν τον θεατή. Με χαρακτήρες που θυμίζουν καρτούν και είναι εντούτοις τόσο γήινοι, τόσο απτοί – σε πείσμα των σοβαροφανών, ο κόσμος μας μοιάζει, έτσι κι αλλιώς, έντονα με καρικατούρα, οι άνθρωποι ακροβατούν ισόβια ανάμεσα στο τραγικό και στο ευτράπελο, δυο ασπίδες έχουν μόνο για τον θάνατο, το γέλιο και τον έρωτα.

Εκεί λοιπόν που παρακολουθούσα τον Τζεφ Μπρίτζες να περνάει του λιναριού τα βάσανα, να τον κανιβαλίζουν και να τον ποδοπατάνε κι εκείνος ένα πράγμα να ‘χει στο μυαλό του, μην του χυθεί από το ποτήρι το κοκτέιλ του – White Russian, βότκα, καλούα και γάλα -, εκεί που θαύμαζα το ρεσιτάλ ερμηνείας του, συνειδητοποίησα το προφανές: στη θέση του θα μπορούσε κάλλιστα να βρίσκεται ο Τάκης Σπυριδάκης. Το ταλέντο του Σπυριδάκη, τα εκφραστικά του μέσα, εκείνη η παγερότητα που ζεματούσε στις κινήσεις και στο βλέμμα του, διόλου δεν υπολείπονταν του Τζεφ Μπρίτζες. Σίγουρα οι αδελφοί Κόεν, άμα τους είχαν και τους δύο στο κάστινγκ, θα δυσκολεύονταν να διαλέξουν.

«Πού να βρεθεί ο Σπυριδάκης σε κάστινγκ στο Χόλιγουντ;» προσγείωσα τον εαυτό μου. Η απόσταση ανάμεσα στην Αίγινα και στο Λος Αντζελες είναι τεράστια, αγεφύρωτη σχεδόν. «Και τι δουλειά είχε ο Σπυριδάκης στο Χόλιγουντ; Καταξιώθηκε πλήρως στη “Γλυκιά συμμορία”, στη “Λούφα και παραλλαγή”, στον “Αγριο σπόρο”. Ενσάρκωσε τα πάθη της δικής του κοινωνίας…».

Σωστά. Ο κάθε καλλιτέχνης είναι μυρωδικό που ανθίζει στο γενέθλιο χώμα του. Κάθε πατρίδα πλάθει τη μυθολογία της, που αποθεώνει το παρελθόν και νοσταλγεί το παρόν. Η οποία δίνει στους ανθρώπους νόημα και νήμα.

Σε κάθε ιστορική περίοδο δεσπόζουν κουλτούρες, κυριαρχούν γλώσσες. Μετά τον Μεγαλέξαντρο, σύμπασα η Μεσόγειος και η καθ’ ημάς Ανατολή μιλούσαν την κοινή ελληνική. Ο Λουκιανός – πρώτος και κορυφαίος των σατιρικών – ήταν Σύρος, έγραψε όμως για να διαβαστεί πλατιά στα ελληνικά. Σήμερα θα επέλεγε τα αγγλικά.

Η Νέα Υόρκη είναι η πιο φωτογραφισμένη πόλη του 20ού και του 21ου – μέχρι στιγμής – αιώνα. Και να μην έχεις πάει ποτέ σου, έχεις εξοικειωθεί από την οθόνη με τις γειτονιές της, την ανθρωπογεωγραφία, τα αρώματά της. Εάν ρωτούσες τους Ελληνες τι χρώμα έχουν τα ταξί στο Μανχάταν και τι στην Ηγουμενίτσα, περισσότερες σωστές απαντήσεις θα λάμβανες για το πρώτο…

Μας ενδιαφέρει η πατρίδα μας να ξαναμπεί στον παγκόσμιο χάρτη, να αποκτήσει νέα λάμψη και ταυτότητα; Να συζητιέται όχι επειδή χρεοκόπησε ούτε επειδή πέρασε Εμφύλιο και δικτατορία ούτε καν χάριν του αρχαίου κλέους της; Προφανώς μας ενδιαφέρει – μας καίει, για την ακρίβεια. Επιχειρήσαμε να εξαγάγουμε τον μύθο μας το 2004 με τους Ολυμπιακούς. Θα το επιχειρήσουμε εκ νέου το 2021 με αφορμή τα διακόσια χρόνια από την Επανάσταση.

Το κάνουμε όμως, πιστεύω, με λάθος τρόπο. Μεγαλοϊδεατικό.

Ξεχνάμε το παράδειγμα του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, ο οποίος στα «Εκατό χρόνια μοναξιά» δεν άνοιξε τα φτερά της τέχνης του φιλοδοξώντας να αγκαλιάσει καθετί το ανθρώπινο, τα πλάτη και τα μήκη. Προσηλώθηκε στο χωριό των παιδικών του χρόνων, στη φαινομενικά ασήμαντη Αρακατάκα. Κι εκεί – στον κόσμο τον μικρό, τον μέγα του – χτύπησε φλέβα χρυσού. Οσο σε βάθος σκάβεις, τόσο εύρος αποκτάς.

Μας διαφεύγουν οι φράσεις του σπουδαίου Χρήστου Βακαλόπουλου: «…Ηταν πάρα πολύ δύσκολο να είσαι κάτι στην Κυψέλη κι έτσι πολλοί ήθελαν να γίνουν κάτι στην Ελλάδα που φαίνεται ότι ήταν πιο εύκολο, ενώ μερικοί κατάλαβαν το κόλπο κι άρχισαν να λένε ότι αυτοί δεν αξίζουν για την Ελλάδα, αξίζουν μόνο για τον πλανήτη Γη… Ηρθαν πολλοί άνθρωποι στην Κυψέλη κι έλεγαν ότι αποκαλύφθηκε επιτέλους η αλήθεια, ζούμε όλοι σε ένα παγκόσμιο χωριό… Σιγά σιγά, έγιναν όλοι παγκόσμιοι χωριάτες… Ηταν πιο δύσκολο να είσαι η ωραιότερη στην Κυψέλη γιατί εκεί σε έβλεπαν κάθε μέρα στον δρόμο, δεν σε ψήφιζαν βαμμένη, με μουσική από πίσω, ούτε σε γνώριζαν από τα περιοδικά, σε είχαν αγαπήσει χωρίς φωτογένεια. Σε έβλεπαν γελαστή, βιαστική, τσακωμένη με τη μάνα σου, ιδρωμένη, σκονισμένη…».

Εάν έχουμε κάτι να κομίσουμε, κάτι όχι εύπεπτο, τουριστικό, γραφικό, άλλο δεν είναι παρά η Κυψέλη. Οι Κυψέλες μας. Να νιώσουμε τον μυστικό ρυθμό τους, να κάνουμε την αίσθησή τους αίσθημα, τέχνη. Να διακρίνουμε στη γωνία Δροσοπούλου και Αγίου Μελετίου να μας γνέφει ο Τάκης Σπυριδάκης. Ο δικός μας Μεγάλος Λεμπόφσκι.

Οχι πλέον παγκόσμιοι χωριάτες, αλλά κοσμοπολίτες της γειτονιάς.