Ο Κέινς στον πάγκο του φαρμακοτρίφτη

Εύκολα μπορεί να προβλέψει κανείς ότι μακροπρόθεσμα θα είμαστε όλοι νεκροί. Αλλά πώς μπορεί να προβλέψει, ακόμη και αν είναι ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, πως η θεωρία που διατύπωσε κάποτε για να σώσει την παγκόσμια οικονομία θα γινόταν μια μέρα το φάρμακο που θα θεράπευε πάσα νόσο της ελληνικής οικονομίας; Ασφαλώς δεν μπορούσε να το προβλέψει. Ούτε μπορούσε να φανταστεί πως το φάρμακο αυτό θα φτιαχνόταν περίπου στον πάγκο του φαρμακοτρίφτη. Πώς φτιάχνεις ασπιρίνη; Απλό είναι, παίρνεις λίγο ακετυλοσαλικυλικό οξύ το ανακατεύεις με ακετυλοχλωρίδιο και σαλικυλικό νάτριο και είσαι έτοιμος. Ακόμη πιο εύκολα σώζεις την ελληνική οικονομία. Αυξάνεις τους μισθούς και η ανάπτυξη καλπάζει.

Είναι ακριβώς η συνταγή που περιέγραψε ο Αλέξης Τσίπρας από το βήμα της ΔΕΘ. Εμείς, είπε, δεν περιμένουμε την ανάπτυξη για να αυξηθούν οι μισθοί. Με την αύξηση των μισθών έρχεται η ανάπτυξη. Η συνταγή άρεσε τόσο στην Εφη Αχτσιόγλου που την αναπαρήγαγε στο Twitter, ασφαλώς διά πάσα νόσο. Από την Ελλάδα έως την Ιταλία και από την Τουρκία έως την Αργεντινή, δεν είχε και να κάνει πολλά κανείς για να καβαλήσει το άρμα της ανάπτυξης. Αρκεί ο Μητσοτάκης, ο Κόντε, ο Ερντογάν και ο Μάκρι να αυξήσουν τους μισθούς για να απαλλάξουν από τα δεινά τους τις πολύπαθες οικονομίες των χωρών τους.

Μα είναι πραγματικά τόσο απλό; Δεν είναι. Και μπορεί η Αχτσιόγλου να αναπαρήγαγε χωρίς σχόλια τη συνταγή του αρχηγού της, αλλά ο βουλευτής Ζαχαριάδης έσπευσε να εξηγήσει σε έντεχνο ύφος ποιο είναι το κρυφό νόημα της συνταγής. Εμείς, είπε, δεν θέλουμε να μείνει η ανάπτυξη στα λογιστικά φύλλα του Εxcel, θέλουμε να περάσει στη γειτονιά. Στην πραγματικότητα, ο Ζαχαριάδης περιέγραψε στα ραδιόφωνα την αντίθετη διαδρομή από αυτή που είχε περιγράψει ο αρχηγός του στο Βελλίδειο. Και μάλλον γι’ αυτό ήρθε η σειρά του Ευκλείδη Τσακαλώτου να εξειδικεύσει το νόημα. Μα δεν έχουν ακούσει οι επικριτές για τα «efficiency wages», τη θεωρία που λέει ότι οι αποδοτικοί μισθοί μπορούν να λειτουργήσουν θετικά «ως κίνητρο για τους εργαζομένους και για τους εργοδότες να αυξήσουν την παραγωγικότητα με επενδύσεις»; Δεν έχουν διαβάσει Ακερλοφ και Στίγκλιτς;

Στην πραγματικότητα τίποτε από αυτά δεν είναι καινούργιο. Η θεωρία που έβγαλε την παγκόσμια οικονομία από τη Μεγάλη Υφεση τη δεκαετία του 1930 είχε ξεσκονιστεί και πάλι στις αρχές της ελληνικής κρίσης. Γιατί να υπογράψουμε Μνημόνιο; Αρκεί, έλεγαν τότε οι φαρμακοτρίφτες της εποχής, να αυξήσουμε τις δημόσιες δαπάνες και να τονώσουμε την εσωτερική ζήτηση για να βγει η οικονομία από την κρίση. Ζεστό χρήμα χρειαζόταν η οικονομία, όχι λιτότητα. Ενα new deal σαν αυτό που είχε κάνει ο Ρούσβελτ για να αναστήσει την αμερικανική.

Η αμερικανική οικονομία αναστήθηκε. Αναστήθηκε όμως επειδή, αντίθετα από την ελληνική, ήταν ανταγωνιστική. Ηταν μια σημαντική λεπτομέρεια που θα εξηγούσε χρόνια αργότερα ο Ανδρέας Παπανδρέου, ένας πρωθυπουργός που την πρώτη του τετραετία είχε αυξήσει τεχνητά τη ζήτηση σε μια οικονομία που δεν ήταν ανταγωνιστική. Ο Παπανδρέου είχε εφαρμόσει τη θεωρία της ενεργού ζήτησης του Κέινς. Διαπίστωσε όμως, όπως έγραψε το 1987 ο ίδιος στην αμερικανική επιθεώρηση «New Perspectives Quarterly», πως αυτό που κάνει η τόνωση της εσωτερικής κατανάλωσης στην Ελλάδα ήταν να δημιουργεί θέσεις εργασίας στην Ιταλία ή τη Γερμανία. «Οι καταναλωτές μας αγοράζουν ιταλικά παπούτσια ή τα καλύτερα γερμανικά αυτοκίνητα και δημιουργούν πρόβλημα στο ελληνικό ισοζύγιο εξωτερικών συναλλαγών. Σήμερα ένας οπαδός του Κέινς θα είχε οδηγήσει την Ελλάδα στην πτώχευση μέσα σε δύο χρόνια!» έγραφε.

Αν μη τι άλλο, η συνταγή που πρότεινε στη συνέχεια δεν ήταν φτιαγμένη στον πάγκο του φαρμακοτρίφτη. «Εάν η Ελλάδα θέλει ένα κράτος πρόνοιας με υγειονομική περίθαλψη, εκπαίδευση και ασφαλείς συντάξεις, πρέπει ταυτόχρονα να έχουμε υπόψη μας τη μάχη για την αύξηση της παραγωγικότητας. Εάν πρέπει να επιζήσουμε σε αυτόν τον νέο διεθνή καταμερισμό της εργασίας και της παραγωγής, όπου οι συνθήκες ανταγωνισμού έχουν γίνει πολύ σκληρές, δεν έχουμε άλλη επιλογή. Αν αυτή η στάση δεν υιοθετηθεί από την εργατική και τη μεσαία τάξη, οι επιπτώσεις μπορεί να είναι πολύ σοβαρές» σημείωνε.

Δεν είναι ο θαυμασμός του Τσίπρα για τον Παπανδρέου, θαυμασμός που γέννησε μια κανονική μίμηση, ο οποίος επιβάλλει αυτήν την υπενθύμιση. Είναι το γεγονός πως ο κόσμος έχει αλλάξει και από το 1987. Η οικονομία είναι ακόμη πιο παγκοσμιοποιημένη, ο ανταγωνισμός ακόμη πιο σκληρός. Θα μπορούσε ενδεχομένως να το προβλέψει και ο ίδιος ο Κέινς πως ακόμη και η σπουδαία θεωρία του θα είχε μακροπρόθεσμα την τύχη των ανθρώπων, το ίδιο μοιραίο τέλος. Δεν χρειάζονται όμως καν μαντικές ικανότητες για να προβλέψει κανείς πως ένα φάρμακο που φτιάχνεται από μια τόσο σπουδαία θεωρία αλλά στον πάγκο του φαρμακοτρίφτη, θα μπορούσε να αποβεί εξίσου μοιραίο για την οικονομία.

Τι μένει; Ο Στίγκλιτς και ο Ακερλοφ του Τσακαλώτου. Εκείνη η θεωρία που λέει πως υπάρχει ένα επίπεδο που εάν το φτάσουν οι μισθοί, θα αυξηθεί η αποδοτικότητα των εργαζομένων και άρα και η παραγωγικότητα. Πράγματι, η συνταγή έχει εφαρμοστεί με επιτυχία σε μεμονωμένες επιχειρήσεις. Εκεί όπου το αγγλοσαξονικό πνεύμα μπορεί να κάνει κάποιον να γελάσει με σαρανταποδαρούσες που υποφέρουν από μηνίσκο. Αλλά όχι με ασπιρίνες που φτιάχνονται στον πάγκο του φαρμακοτρίφτη.