Η Ευρώπη δεν υπήρξε ποτέ

Η αντιπαράθεση γύρω από την έννοια του «ευρωπαϊκού τρόπου ζωής» ήρθε να θυμίσει το ευρύτερο ερώτημα για το τι προσδιορίζει την Ευρώπη, ως κοινή ιστορία, ταυτότητα και πολιτισμό. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι η ίδια η έννοια μιας ηπείρου με κοινή ιστορία είναι πρόσφατη και γέννημα του 19ου αιώνα και κυρίως του 20ού αιώνα και ενός σχεδίου ευρωπαϊκής ενοποίησης που σε πρώτη φάση αφορούσε κυρίως τη Δυτική Ευρώπη. Ούτε πρέπει να ξεχνάμε ότι οι πρώτες εκδοχές «ευρωπαϊκής ενότητας» δεν ήταν ακριβώς προοδευτικές και αφορούσαν περισσότερο τον συνασπισμό των αυτοκρατοριών έναντι των επαναστατικών σκιρτημάτων που ξύπνησε η Γαλλική Επανάσταση, όπως μας θυμίζει η ξεχασμένη σήμερα «Ευρωπαϊκή Συμφωνία» που θεωρήθηκε ο βασικός μηχανισμός ισορροπίας δυνάμεων στον 19ο αιώνα, πριν καταρρεύσει οριστικά μέσα σε έναν φρενήρη ιμπεριαλιστικό ανταγωνισμό που θα κάνει την Ευρώπη αφετηρία δύο παγκόσμιων πολέμων.

Ούτε θα πρέπει να προσπερνάμε τόσο εύκολα ότι το πρώτο «ενοποιητικό» στοιχείο της νεωτερικής Ευρώπης ήταν κάτι που οι περισσότεροι σήμερα θέλουν να μη θυμούνται: η αποικιοκρατία. Αλλωστε, τότε ήταν που η ταυτότητα του «Ευρωπαίου» έγινε συνώνυμη της βίαιης κατάκτησης, της εκμετάλλευσης και της λεηλασίας. Από το ατλαντικό δουλεμπόριο μέχρι τα εγκλήματα στο Κονγκό, τα παραδείγματα πολλά, για να μην αναφερθούμε στην ίδια τη διαμόρφωση του σύγχρονου ρατσισμού ως θεωρίας και πρακτικής στο πλαίσιο της προσπάθειας να νομιμοποιηθεί η βαναυσότητα ως εκπολιτισμός.

Δεν είναι τυχαίο, επίσης, ότι η ίδια η έννοια της Ευρώπης και ως προς τα γεωγραφικά όρια και κυρίως ως προς τα ιστορικά, θρησκευτικά και πολιτιστικά στοιχεία που ενσωματώνει υπήρξε ιδιαίτερα ρευστή και πάντα ιστορικά προσδιορισμένη, στις διάφορες εκδοχές της από την Αναγέννηση και μετά, όσο και εάν οι θιασώτες του «πολέμου των πολιτισμών» αρέσκονται να θεωρούν αφετηρία της τους Περσικούς Πολέμους. Ισως πιο κοντά στην πραγματικότητα να είναι το νήμα που υποστηρίζει ότι είναι η αποικιοκρατία που ορίζει την Ευρώπη ως ταυτότητα αυτών που εξερευνούν, κατακτούν και αποικίζουν τον χώρο των άλλων.

ΜΕΤΑ ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ. Για μεγάλο διάστημα η Ευρώπη παρουσιάστηκε μέσα από μια χριστιανική ταυτότητα στην οποία αργότερα και υπό την επίδραση του νεοκλασικισμού και εν μέρει του Διαφωτισμού προστέθηκε το ελληνορωμαϊκό στοιχείο και εδώ κυρίως ως αναδρομική κατασκευή μιας «λευκής» Ευρώπης. Πολύ αργότερα και μετά το τρομακτικό τραύμα κι ανείπωτο έγκλημα του Ολοκαυτώματος θα αναγνωριστεί όπως πρέπει η εβραϊκή ταυτότητα και το εβραϊκό πολιτιστικό υπόστρωμα της Ευρώπης. Γιατί δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι για αιώνες οι Εβραίοι αντιμετωπίστηκαν ως η χαρακτηριστική φιγούρα των Αλλων, αυτών που δεν χωρούν στην «ευρωπαϊκή ταυτότητα», με αποκορύφωμα τα εργοστάσια θανάτου της ναζιστικής Γερμανίας.

Οσο για το Ισλάμ, ένα επίσης καταστατικό και συστατικό στοιχείο της διαμόρφωσης της Ευρώπης, εάν συνυπολογίσουμε την αραβική παρουσία στην Ιβηρική (και όχι μόνο, τόσο η βυζαντινή όσο και η ιταλική ποίηση χρωστούν τα μέγιστα στην επαφή με τους Αραβες) αλλά και την καθοριστική επίδραση της οθωμανικής περιόδου, όπως και τον ερχομό μεγάλων μουσουλμανικών πληθυσμών στην Ευρώπη από τον 20ό αιώνα και μετά, ακόμη δύσκολα συνυπολογίζεται στην «κοινή ευρωπαϊκή ταυτότητα». Στην καλύτερη των περιπτώσεων αντιμετωπίζεται ως στοιχείο πολυπολιτισμικότητας, ενώ για αιώνες ορίζει τμήμα της ζωής και της σκέψης στην Ευρώπη.

Ούτε πρέπει να ξεχνάμε ότι μεγάλα τμήματα που σήμερα τα θεωρούμε αυτονόητα «ευρωπαϊκά», δεν θεωρούνταν τμήματα της Ευρώπης. Με περιφρόνηση αντιμετωπίζονταν οι Εβραίοι από τα στετλ, τις εβραϊκές αγροτικές κοινότητες της Κεντρικής Ευρώπης, όταν μετακινούνταν προς τα δυτικά, την ίδια ώρα που τα Βαλκάνια για μεγάλο χρονικό διάστημα αντιμετωπίστηκαν ως κάτι το εξωτικό και πέραν των ορίων της Ευρώπης. Ακόμη και στις μέρες μας έχει μεγάλο ενδιαφέρον ότι βαλκανικές χώρες σπεύδουν να διεκδικήσουν την ευρωπαϊκή ταυτότητα σε ρητή αντιδιαστολή προς την υποτιθέμενη βαλκανική, την οποία και απεκδύονται.

Με τον ίδιο τρόπο σήμερα στην Ευρώπη κυβερνήσεις αλλά και μεγάλο μέρος του πολιτικού συστήματος αρνούνται να αποδεχτούν την ιδέα ότι ένα μεγάλο μέρος των πληθυσμών των ευρωπαϊκών κρατών δεν είναι ούτε λευκοί ούτε χριστιανικοί, αναπαράγοντας μέσα από όλο το φάσμα των πρακτικών του ρατσισμού την αποικιοκρατία στο εσωτερικό των ίδιων των αποικιακών χωρών. Ακόμη χειρότερα, σε μια ήπειρο που ιστορικά υπήρξε χώρος συνάντησης πολιτισμών, παραδόσεων και θρησκειών, νέα τείχη, κυριολεκτικά και θανατηφόρα, υψώνονται σε μια προσπάθεια υπεράσπισης μιας «φαντασιακής» Ευρώπης απέναντι στους υποτιθέμενους εισβολείς, δηλαδή τους μετανάστες και τους πρόσφυγες.

Η άλλη Ευρώπη
Η φιλοσοφική και πολιτική αμφισβήτηση του πρωτείου της Εκκλησίας, η καταλυτική εμφάνιση του εργατικού κινήματος, η ίδια η έννοια της επανάστασης δημοκρατικής ή/και σοσιαλιστικής, τα μεγάλα ρεύματα που ανέτρεψαν την οπτική μας για τον κόσμο, από τον μαρξισμό μέχρι την ψυχανάλυση, οι καλλιτεχνικές επαναστάσεις, τα κινήματα νεολαίας, το φεμινιστικό κίνημα, οι μεγάλες στιγμές της αντιαποικιακής πάλης, όλα αυτά αποτέλεσαν το νήμα μιας Ευρώπης της χειραφέτησης και του μετασχηματισμού, που παραμένει ανεύρετη.