Τα παιδιά του Φρίντμαν ανησυχούν

Η πρώτη ερμηνεία της λέξης «εταιρεία», όπως καταχωρείται στο Λεξικό του Μπαμπινιώτη, είναι «ομάδα προσώπων που έχουν κοινούς στόχους και συνεργάζονται για την πραγματοποίησή τους». Αλλά και η λατινική λέξη companio, από την οποία βγαίνουν η γαλλική compagnie και η αγγλική company, σημαίνει «κάποιος που τρώει ψωμί μαζί σου». Με άλλα λόγια, το εμπόριο ήταν αρχικά συνυφασμένο με τους κοινωνικούς δεσμούς. Μέχρι που εκδόθηκε ένα βιβλίο και τα άλλαξε όλα.

Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1962, λεγόταν «Καπιταλισμός και Ελευθερία» και έφερε την υπογραφή του οικονομολόγου Μίλτον Φρίντμαν. O συγγραφέας υποστήριζε ότι μια εταιρεία έχει ευθύνη αποκλειστικά απέναντι στους μετόχους της, και όχι στην κοινωνία εν γένει. «Σε ένα σύστημα ελεύθερων επιχειρήσεων και ατομικής ιδιοκτησίας», θα συμπλήρωνε σε ένα άρθρο του το 1970, «ένα στέλεχος είναι υπάλληλος των ιδιοκτητών της επιχείρησης. Η πρωταρχική του ευθύνη είναι απέναντί τους».

Το 1976 ο Φρίντμαν τιμήθηκε με το βραβείο Νομπέλ. Και οι θεωρίες του χρησιμοποιήθηκαν από τον Ρίγκαν και τη Θάτσερ για την εφαρμογή μιας νεοφιλελεύθερης πολιτικής που οδήγησε σε ισχυρή ανάπτυξη, αλλά και σε έκρηξη των ανισοτήτων. Οσο για τις αμερικανικές και βρετανικές επιχειρήσεις, έπαψαν να επενδύουν τα κέρδη τους στο αντικείμενό τους και έδωσαν προτεραιότητα στη διανομή μερισμάτων στους μετόχους. Το 2007, οι απολαβές των διευθυντών ήταν 346 φορές μεγαλύτερες από εκείνες του μέσου εργαζόμενου (έναντι μιας σχέσης 29,7 : 1 το 1978).

Η μεταστροφή αυτή δεν έγινε χωρίς αντίσταση. Οχι τόσο σε πολιτικό επίπεδο – η σοσιαλδημοκρατία ουσιαστικά υποτάχθηκε στην «ενιαία σκέψη» και στο δόγμα ΤΙΝΑ (There Is No Alternative) της Θάτσερ -, όσο σε επίπεδο αρθρογραφίας και μελετών. Τρία χρόνια μετά τη βράβευση του Φρίντμαν, ο αμερικανός δικηγόρος Μάρτιν Λίπτον υποστήριξε σε ένα άρθρο του ότι οι επιχειρηματίες και επενδυτές πρέπει να πάψουν να επικεντρώνονται στα βραχυπρόθεσμα κέρδη των μετόχων και να επιδιώκουν αντίθετα μακροπρόθεσμη αξία για τα «ενδιαφερόμενα μέρη», όπως είναι οι υπάλληλοι, οι πελάτες και οι κοινότητες.

Εκείνο το άρθρο προκάλεσε τεράστιες αντιδράσεις από δικηγόρους, πανεπιστημιακούς και επενδυτές. «Κανείς δεν ήθελε να ακούσει», λέει ο 88χρονος Λίπτον σε μια συνέντευξή του που δημοσιεύτηκε πριν από λίγες ημέρες στους Financial Times. Φαίνεται τελικά πως τον άκουσαν οι αμερικανοί CEO’s. «Πιστεύω στον καπιταλισμό, πιστεύω στο χρηματοπιστωτικό μας σύστημα», τονίζει ο Λίπτον. «Οι ιδέες που διατύπωσα τότε είχαν σκοπό τη σωτηρία του καπιταλισμού, όχι την καταστροφή του. Αν όμως δεν δράσουμε τώρα, δεν νομίζω ότι σε 50 χρόνια θα υπάρχει καπιταλισμός».

Μοιάζει λίγο με τις εκκλήσεις για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής – με τη διαφορά ότι οι φόβοι του αμερικανού δικηγόρου αποτελούν για μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας ευχή. Οπως είπε όμως ο καθηγητής Νίκος Αλιβιζάτος στην περίφημη σύναξη της περασμένης Κυριακής στο Κορακοχώρι για το βιβλίο του Γιάννη Βούλγαρη, «είναι ιστορικά αποδεδειγμένο ότι ούτε τα δικαιώματα του ανθρώπου είναι σεβαστά ούτε δημοκρατία υπάρχει χωρίς προστασία της ιδιοκτησίας και χωρίς οικονομία της αγοράς, με περιορισμούς ασφαλώς, αλλά με αναγνώριση καταρχήν της επιχειρηματικής ελευθερίας».

Κι όπως είπε ο οικονομολόγος Τομά Πικετί σε μια συνέντευξή του στο περιοδικό L’Obs με αφορμή το δικό του βιβλίο, «μετά τη σοβιετική αποτυχία, δεν μπορούμε πια να υποσχόμαστε την κατάργηση του καπιταλισμού χωρίς να συζητάμε επί μακρόν και λεπτομερώς για το τι θα εφαρμόσουμε στη θέση του».

Είναι φανερό ότι η συζήτηση έχει ανοίξει. Και η μεγαλύτερη αναταραχή παρατηρείται όχι τόσο στα σαλόνια της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας – που εξακολουθεί να παρακολουθεί με αμηχανία τις εξελίξεις -, όσο στην πιο αναπτυγμένη καπιταλιστική χώρα του πλανήτη. Εκεί, το 44% των millennials δηλώνουν ότι προτιμούν τον σοσιαλισμό από τον καπιταλισμό. Εκεί, πολιτικοί όπως η Ελίζαμπεθ Γουόρεν και ο Μπέρνι Σάντερς, αλλά και νεαρές βουλευτίνες του Δημοκρατικού Κόμματος, έχουν αρχίσει να μιλούν για την ανάγκη ανακατανομής του πλούτου, αναγκάζοντας τους εκπροσώπους του «1%» να επανεξετάσουν τους σκοπούς του καπιταλισμού – για να τον σώσουν.

^«Το υπόμνημα των CEO’s αποτελεί πράγματι ένα σημείο καμπής», λέει ο Λίπτον. «Οσοι λένε ότι το σύστημα είναι σάπιο», πλειοδοτεί η αμερικανοβρετανίδα δικηγόρος και επιχειρηματίας λαίδη Λιν Ρότσιλντ, της γνωστής οικογενείας. «Αν δεν καθιερώσουμε έναν συμμετοχικό καπιταλισμό, να είμαστε σίγουροι ότι ο καπιταλισμός θα δώσει τη θέση του σε κάτι πολύ χειρότερο».

Μίλτον Φρίντμαν (1912 – 2006)
«Αργά ή γρήγορα το ευρώ θα καταρρεύσει»

Γεννημένος στο Μπρούκλιν, ο αμερικανός οικονομολόγος Μίλτον Φρίντμαν υπήρξε δριμύς αντίπαλος του οικονομικού ρόλου της κυβέρνησης, αλλά και υποστηρικτής του ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος με τη μορφή της αρνητικής φορολόγησης. Πάγια άποψή του, την οποία εξέφρασε και στη βαρυσήμαντη διάλεξή του στη Χιλή του Πινοτσέτ, ήταν ότι οι πολιτικές φορολογίας και δαπανών τροφοδοτούν απλώς τον πληθωρισμό χωρίς να επηρεάζουν το «φυσικό ποσοστό» της ανεργίας.
Σε συνέντευξή του το 2006 στον ελληνικό ιστότοπο www.e-rooster.gr, που λέγεται μάλιστα ότι ήταν και η τελευταία του, είχε χαρακτηρίσει λάθος την υιοθέτηση του ενιαίου νομίσματος στην Ευρώπη. «Το ευρώ θα αποτελέσει περισσότερο αιτία διαφωνιών μεταξύ των μελών της κοινότητας, παρά αιτία συμφωνίας», είπε. «Και αργά ή γρήγορα θα καταρρεύσει». Προς το παρόν δεν έχει δικαιωθεί. Οπως είπε βέβαια και ο μεγάλος αντίπαλός του, ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, αργά ή γρήγορα θα είμαστε όλοι νεκροί.