Αξιωματική αντιπολίτευση: ευθύνη και ευκαιρία

Στο κοινοβουλευτικό πολίτευμα, η αξιωματική αντιπολίτευση έχει σημαντικό θεσμικό ρόλο: ελέγχει τους κυβερνώντες και εμφανίζεται ως δυνητικά εναλλακτικός φορέας διακυβέρνησης. Η ενάσκηση αυτού του ρόλου έχει δύο βασικές «συστημικές» συνέπειες. Πρώτον, συμβάλλει στη λογοδοσία των κυβερνώντων και τη διαφάνεια στην κυβερνητική πολιτική. Δεύτερον, παρέχει διεξόδους σε περίπτωση κρίσης, ώστε να αποφεύγονται πολιτειακοί κλυδωνισμοί. Αυτά ωστόσο γεννούν ευθύνες: Θεσμική υπευθυνότητα για τα τρέχοντα, ρεαλιστική προοπτική για τα μέλλοντα. Πρωτίστως, χρειάζεται ένα σαφές στίγμα, το οποίο επιτρέπει να είναι αρμονική η ισορροπία ανάμεσα στον έλεγχο των κυβερνώντων και την εναλλακτική πρόταση. Δεν είναι τυχαίο ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο, μήτρα του κοινοβουλευτισμού, η αντιπολίτευση καλείται her Majesty’s opposition και παρουσιάζεται με τη δική της σκιώδη κυβέρνηση.

Αυτή η ευθύνη παρέχει παράλληλα και ευκαιρία: διευκολύνει την όποια μετεξέλιξη ενός εν δυνάμει κυβερνητικού κόμματος. Στην περίπτωσή μας: εάν στο πρώτο εξάμηνο του 2015 επικρατούσαν συνθήκες βίαιης προσαρμογής, σήμερα κυλάει ομαλός πολιτικός χρόνος – πράγμα το οποίο μπορεί να ενισχυθεί από την ομαλή πρόοδο της αναθεωρητικής διαδικασίας. Ενα τέτοιο πολιτικό περιβάλλον ευνοεί τη διαμόρφωση και παγίωση ενός εναλλακτικού κυβερνητικού στίγματος, εάν αυτό προκρίνει η αξιωματική αντιπολίτευση και η ηγεσία της. Μάλιστα, η προηγηθείσα κυβερνητική εμπειρία παρέχει και τα αναγκαία δεδομένα, επιτρέποντας επισκόπηση σφαλμάτων και αστοχιών.

Τώρα, ένα συνεκτικό πολιτικό στίγμα περιέχει τόσο τα σημεία στα οποία υπάρχει η δυνατότητα της σύγκλισης (πράγμα καίριο σε θεσμικά ζητήματα, ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, σχέσεις με δανειστές, κ.λπ.), όσο και τα ζητήματα στα οποία προτάσσεται η εναλλακτική πολιτική. Η κρίσιμη παράμετρος είναι η αξιοπιστία του όλου σχήματος, επιτρέποντας παράλληλα στην κυβέρνηση και τις άλλες πολιτικές δυνάμεις αμοιβαία προσαρμογή.

Παραμένει ωστόσο ένα ερώτημα: η πολιτική πράξη δεν είναι εξ ορισμού συγκρουσιακή; Η προσωπική μου αίσθηση είναι ότι ευκαιρίες για πολιτική αντιπαράθεση παρέχονται καθημερινά – μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η διολίσθηση σε τεχνητά πεδία σύγκρουσης. Το μείζον πρόβλημα στην εξέλιξη του ελληνικού κοινοβουλευτισμού στον 20ο αιώνα ήταν η απώλεια ελέγχου στη συγκρουσιακή δυναμική. Η οποία ανατροφοδότησε πολιτισμικού χαρακτήρα διαιρέσεις και παραφθορά των θεσμών. Αυτή η εμπειρία παρέχει διδάγματα τόσο για τις κυβερνήσεις, όσο και για τις αντιπολιτεύσεις. Και μεταξύ αυτών είναι η σημασία της αποσαφήνισης κοινών τόπων, συμβατών με τις διακριτές προοπτικές.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι επίκουρος καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ