Η γεωπολιτική, η οικονομία και οι θεσμοί

Σε αντίθεση με αυτό που συνέβη στις περισσότερες χώρες της Δύσης, η πολιτική, η γεωπολιτική και οι νεωτερικοί θεσμοί ήταν ιστορικά οι τρεις προωθητικές δυνάμεις του εκσυγχρονισμού – και δευτερευόντως η οικονομία. Σε αυτή τη ρηξικέλευθη σκέψη συνοψίζεται η βασική θέση του Γιάννη Βούλγαρη στο τελευταίο βιβλίο του. Αυτή εξηγεί και τη χρήση του επιρρήματος «παραδόξως».

Με το βιβλίο του, ο συγγραφέας απευθύνεται πρώτα πρώτα σε ένα αναγνωστικό κοινό μιας κάποιας ηλικίας και το καλεί να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς του με τα νιάτα του. Με την εποχή δηλαδή που το είχαν γοητεύσει διάφορες παραλλαγές του μαρξισμού και του νεομαρξισμού, σύμφωνα με τις οποίες ο τρόπος παραγωγής και οι παραγωγικές σχέσεις «επικαθορίζουν» τη ροή της ιστορίας. Κατά τη γνωστή αυτή διατύπωση του Λουί Αλτουσέρ, γκουρού του νεομαρξισμού στη Γαλλία, η πολιτική, η κουλτούρα και οι «ιδεολογικοί μηχανισμοί» του κράτους (προπάντων οι εκπαιδευτικοί) μπορεί μεν να επηρεάζουν την πορεία μιας χώρας, η οικονομία, εν τούτοις, είναι αυτή που, «σε τελευταία ανάλυση», την προσδιορίζει.

Ούτε όμως και οι ανθρωπολογικού περισσότερο προσανατολισμού θεωρίες της «πολιτιστικής καθυστέρησης»  εξηγούν, κατά τον Βούλγαρη, την ελληνική περίπτωση, αφού – παρά τη μεγάλη ισχύ τους – ούτε η οικογένεια ούτε τα πελατειακά δίκτυα επηρεάζουν τόσο αποφασιστικά τις εξελίξεις, ώστε να αποτελούν το ερμηνευτικό κλειδί των σημειούμενων καθυστερήσεων.

Εκτός από τη γεωπολιτική, δηλαδή την καθοριστική επιρροή των μεγάλων δυνάμεων σε όλη σχεδόν τη διάρκεια της νεοελληνικής ιστορίας, ο Γιάννης Βούλγαρης στέκεται και στους πολύ προηγμένους για την εποχή τους θεσμούς, που εισήγαγαν τα ελληνικά συντάγματα, από την εποχή κιόλας της επανάστασης. Η διεξαγωγή εκλογών με καθολική ψηφοφορία κάθε περίπου τρία χρόνια από το 1843 και το κοινοβουλευτικό σύστημα είναι σημαντικότεροι από αυτούς και ο συγγραφέας ορθώς τους αναδεικνύει.

Εν τούτοις, τόσο η μαρξιστική σχολή, όσο και η σχολή της πολιτιστικής υστέρησης παραδοσιακά τους υποτιμούν. Για μεν τη μαρξιστική σχολή, οι εκλογές, ως φαινόμενο του εποικοδομήματος, δεν εκφράζουν βαθύτερες τάσεις, αφού οι εκλογείς παρασύρονται από τους δημαγωγούς και τα μέσα ενημέρωσης και δεν ψηφίζουν σύμφωνα με τα πραγματικά συμφέροντά τους. Οσο για τους υποστηρικτές της πολιτιστικής υπανάπτυξης, οι προτιμήσεις των εκλογέων είναι απόρροια της λειτουργίας των πελατειακών μηχανισμών και όχι ελεύθερης επιλογής.

Για τα χαρακτηριστικά της πλούσιας αυτής παράδοσης, θα μπορούσαν να γραφούν δεκάδες μελέτες. Θα σταθώ στις συνέπειες του «πρώιμου εκδημοκρατισμού» που είναι κατά τον συγγραφέα βαρυσήμαντες και αξίζει να εξαρθούν. Σε αυτόν προπάντων οφείλεται, όπως πιστεύω, το ότι ο ελληνικός λαός, ακόμη και όταν βρέθηκε στη δίνη  όλων των μεγάλων κρίσεων του «σύντομου» 20ού αιώνα, δεν ενέδωσε ποτέ ούτε στον δεξιό ούτε στον αριστερό εξτρεμισμό.

Και για μεν την άκρα Δεξιά, αξίζει να αναφερθεί ότι, ακόμη και όταν ο φασισμός ήταν της μόδας, τη δεκαετία του 1930, δεν μπόρεσε ποτέ να αποκτήσει μαζικό έρεισμα στη χώρα μας, αν και πολιτικοί του βεληνεκούς ενός Ιωάννη Μεταξά, το επιδίωξαν συστηματικά. Οσο για την κομμουνιστική Αριστερά, θυμίζω ότι υπό τις ιδανικές γι’ αυτήν συνθήκες της κατάρρευσης της δικτατορίας, το 1974 και του σκανδάλου Κοσκωτά το 1989, τα ποσοστά της κυμάνθηκαν λίγο πάνω και λίγο κάτω από το 10%. Η μόνη περίοδος κατά την οποία ξέφυγε από τη μιζέρια του περιθωρίου και άνοιξε τα πανιά της ήταν η Κατοχή. Και πάλι όμως, την αύξηση της επιρροής της δεν εξηγούν οι θέσεις της, όσο η ηρωική δράση και η αυτοθυσία των στελεχών της στο πλαίσιο της Εθνικής Αντίστασης.

Με την περιορισμένη αυτή απήχηση των άκρων – και των δυο άκρων – στη χώρα μας, στη μακρά τουλάχιστον διάρκεια, ο Γιάννης Βούλγαρης ασχολείται μόνον εμμέσως, αναδεικνύοντας, κόντρα στο ρεύμα, τα αγνοημένα συνήθως επιτεύγματα του νεοελληνικού κράτους.  Το κάνει, επίσης, ασκώντας δριμεία κριτική στις απόψεις περί «επείσακτων θεσμών», που δεν μπορούσαν τάχα παρά να διαστρεβλωθούν εφαρμοζόμενοι στην πράξη. Και τούτο, προβάλλοντας τη δυναμική τους, από τη στιγμή που ενσωματώθηκαν στο Σύνταγμα, η οποία δημιούργησε τετελεσμένα.

Από την άσκηση αυτογνωσίας που μας προτείνει, ο Γιάννης Βούλγαρης αποφεύγει να συναγάγει ξεκάθαρα συμπεράσματα για το σήμερα. Περιορίζεται απλώς να μας θυμίσει ότι η κρίση δεν πέρασε. Και ότι, σε κάθε περίπτωση, ενόσω ο ορίζοντας στην Ευρώπη παραμένει σκοτεινός, από μας προπάντων εξαρτάται το αν και πότε θα ορθοποδήσουμε.