Ξεχνώντας την προσφυγιά

«Εφτασα στη Γερμανία με τουριστική βίζα. Πρώτος πήγε ο αδερφός μου και μου έστειλε πρόσκληση. Μετά σιγά σιγά ήρθαν και κάποια από τα άλλα μας αδέρφια. Δουλέψαμε σε εργοστάσιο με καλώδια. Οι συνθήκες δύσκολες. Καχυποψία, περιθωριοποίηση. Αλλά και ελπίδα για μια καλύτερη ζωή. Να ξεφύγεις από τη φτώχεια, τις πολιτικές διώξεις, την εξόντωση». Η περιγραφή θα μπορούσε να ταιριάξει σε οποιονδήποτε οικονομικό μετανάστη ή πολιτικό πρόσφυγα του σήμερα. Να είναι η ιστορία ενός από τους χιλιάδες που χρησιμοποιούν την Ελλάδα σαν ενδιάμεσο σταθμό. Ή έστω προσπαθούν. Να είναι η ιστορία οποιουδήποτε κατάφερε να φτάσει στον στόχο που είναι μια από τις χώρες της Δύσης, με βιομηχανία και οικονομική ανάπτυξη. Κοινώς, μια χώρα με ευκαιρίες για εργασία. Οχι καριέρα. Μια δουλειά δουλεία για να στέλνεις λεφτά για φαΐ στην πατρίδα.

Και όμως, σε εμένα αυτή την ιστορία την είπε Ελληνας. Και συγκεκριμένα ένας Κρητικός. Ενας άνθρωπος που γεννήθηκε και μεγάλωσε στον Ψηλορείτη, το 1940. Που έφυγε από την Ελλάδα του ’60. Ο Μανώλης δεν ζει πια σήμερα. Αλλά η θύμησή του να χαστουκίζει το γιο τού αδερφού του όταν έλεγε να φύγουν οι ξένοι από την Ελλάδα, θυμίζοντάς του ότι και ο δικός του πατέρας ήταν κάποτε ξένος στη Γερμανία, είναι πάντα στα μάτια μου, όταν ακούω τέτοιες βαρυσήμαντες τοποθετήσεις, όπως και ότι οι Ελληνες όταν ήταν μετανάστες ήταν «διαφορετικοί». Σίγουρα σε κάθε εποχή οι συνθήκες είναι διαφορετικές. Σίγουρα σε κάθε εποχή ο χαρακτήρας της μετανάστευσης είναι διαφορετικός. Αλλά πάντα η αιτία είναι η ίδια: η αναζήτηση μιας καλύτερης ζωής. Η αναζήτηση μιας διεξόδου. Η αναζήτηση ενός πιάτου φαγητού στο τραπέζι της οικογένειας, έστω και αν είναι μακριά. Η αναζήτηση μιας ζωής έξω από τη φυλακή ενός απολυταρχικού καθεστώτος. Αλλά σε αυτή τη χώρα επιμένουμε να ξεχνάμε, ή να θυμόμαστε με αστερίσκους…

Και είναι και η προσφυγιά. Ο πόλεμος. Ο βίαιος ξεριζωμός. Εκεί που μαζεύεις ό,τι μπορείς, ό,τι καταφέρνεις να σκεφτείς, ό,τι είσαι σε θέση να σηκώσεις, ό,τι σε αφήνουν να πάρεις. Και κρατώντας ένα μωρό στην αγκαλιά και ένα, δύο, τρία ακόμα από το χέρι, προσπαθείς να σωθείς. Να σωθείς από τη φωτιά που καίει ό,τι υπήρχε μέχρι χθες και απειλεί με τον χειρότερο τρόπο το αύριο. Η ίδια φωτιά. Αυτή που σε έβαλε στις βάρκες το 1922, αυτή που σε έβαλε στο τρένο το 1955, αυτή που σε έβγαλε από το σπίτι σου το 1974. Είναι η ακριβώς η ίδια φωτιά που βάζει και σήμερα αυτούς τους ανθρώπους στις βάρκες και τους φέρνουν εδώ.

Αλήθεια, θυμάσαι; Θυμάσαι γιατί η μυρωδιά του γιασεμιού σου φέρνει δάκρυα στα μάτια; Θυμάσαι τις λεμονιές στα περιβόλια σου; Και αλήθεια κλαις ακόμα όταν ακούς την προσευχή του χότζα στο τζαμί; Οχι από οργή, αλλά από νοσταλγία, γιατί υπήρξε μέρος των ωραιότερων χρόνων της ζωής σου. Συγκινείσαι μπροστά σε μια παλιά φωτογραφία; Αναρωτιέσαι ποιος μένει σήμερα σπίτι σου; Και πάλι τι αποκαλείς «σπίτι σου»; Το σπίτι στο Πέραν, που πούλησες άρον άρον – αν πρόλαβες δηλαδή -, το σπίτι που άφησες στη Μόρφου με προοπτική να γυρίσεις «όταν ηρεμήσουν τα πράγματα», ή το διαμέρισμα στην Αθήνα, όπου εγκαταστάθηκες προσωρινά και στοίβαξες τελικά μια ολόκληρη ζωή, που η μνήμη της έχει μείνει κάπου αλλού; Και αλήθεια έχεις ενοχές όταν λες το «σπίτι μου», εννοώντας φυσικά αυτό που έχεις χάσει, πριν από 45, 65 ή ακόμα περισσότερα χρόνια πριν και σκέφτεσαι αυτόματα, ποιου είναι περισσότερο «σπίτι του» πλέον, δικό σου, του παιδιού σου που δεν το είδε ποτέ αλλά μεγάλωσε με μνήμες δανεικές ή αυτού που εγκαταστάθηκε εκεί, πρόσφυγας κι αυτός, ή έποικος, ή δεν ξέρω τι άλλο;

Και ακόμα περισσότερο, πριν αφορίσεις, πριν χαρακτηρίσεις «λαθραίους», «ανεπιθύμητους», ή ό,τι άλλο όλους αυτούς του ανθρώπους που μπαίνουν στις βάρκες για να φτάσουν κάπου, κάπου αλλού, για δουλειά, για ασφάλεια, θυμάσαι πώς έφυγες εσύ σαν πρόσφυγας και σαν μετανάστης;

Δεν ξέρω αν οι μνήμες είναι «ντεμοντέ», σίγουρα όμως οι ευθύνες, οι αιτίες και τα συμφέροντα, όσο και αν για κάποιους ακούγεται κλισέ, είναι διαχρονικές. Και όσο δεν επιλύονται τόσο δημιουργούν νέες σύγχρονες τραγωδίες, πανομοιότυπες με αυτές του παρελθόντος…