Τρόμος στη σκιά του ουρανοξύστη

Οχι. Δεν είναι τίτλος από φιλμ νουάρ. Είναι ο τίτλος μιας εθνικής υψοφοβίας, μιας συμπλεγματικής συλλογικής πραγματικότητας, σε μια κοινωνία που δείχνει να αποστρέφεται τα κτίρια που φτάνουν ψηλά στον ουρανό. Κτίρια με τα οποία πρώτη οικοδομήθηκε η Νέα Υόρκη ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, ενώ, σήμερα, στη δεύτερη δεκαετία του 21ου, έχουν εξαπλωθεί στις μητροπόλεις του πλανήτη που ανταγωνίζονται σκληρά η μία την άλλη για το ποια θα αποκτήσει περισσότερα, πιο σύγχρονα, πιο ψηλά οικοδομήματα. Ομως η Αθήνα όχι απλώς δεν βρίσκεται ανάμεσά τους, αλλά παραμένει πεισματικά εκτός, μόνη σχεδόν στον κόσμο, δυτικό και μη, να αγνοεί και να αρνείται καθολικά τους ουρανοξύστες με περίπου θρησκευτικό ζήλο, σαν να ήταν η έκφραση του κακού επί της γης. Ισως έχουμε υπνωτιστεί μαζικά από την ταινία που ο Αλ Πατσίνο, ως διάβολος επί της γης, έχει την έδρα του σε έναν ουρανοξύστη στη Νέα Υόρκη και από εκεί επιχειρεί να κυριαρχήσει στον κόσμο. Ισως πάλι, με μία ερασιτεχνική ψυχογενή προσέγγιση, όλα αυτά να εκφράζουν απλώς την άρνηση της σύγχρονης Ελλάδας να στοχεύσει ψηλά.

ΕΝ ΑΡΧΗ Ο ΜΠΑΚΛΑΒΑΣ. Είναι τόσο πεισματικό, εξωπραγματικό και παράλογο, ώστε θα μπορούσε να ονομαστεί «Σύνδρομο του ουρανοξύστη». Αρνηση που κυριαρχεί αισθητικά, θεσμικά, τεχνικά, εν τέλει, πολιτισμικά. Πιθανώς δε, είναι φροϋδικού χαρακτήρα. Ενα σύνδρομο στο οποίο είμαστε τόσο εθισμένοι, ώστε δεν μπορούμε καν να το αντιληφθούμε. Πώς να εξηγήσεις τη μανία εναντίον μίας μορφής οικοδόμησης η οποία αναπτύσσεται ραγδαία σε ολόκληρο τον κόσμο, σε δύση και ανατολή, βορρά και νότο, ανεξαρτήτως πολιτευμάτων ή κοινωνικών και οικονομικών συστημάτων; Παρ’ όλα αυτά, η ιστορία της κάθετης δόμησης ξεκινά με κάτι αρκετά… ελληνικό: τον μπακλαβά. Εντάξει, όχι κυριολεκτικά, αλλά μεταφορικά: η χρήση της λέξης οφείλεται στο σχήμα με το οποίο οργανώθηκε το πρώτο μεγάλο σύγχρονο, αρχετυπικό σήμερα, πολεοδομικό σχέδιο στην ιστορία: αυτό του Μανχάταν στη Νέα Υόρκη, από όπου οι ουρανοξύστες ξεκίνησαν εδώ και περίπου 130 χρόνια για να κατακτήσουν τη γη. Οι περιορισμοί των χώρων σε συνάρτηση με τη ραγδαία αυξανόμενη ανάγκη γι’ αυτούς, μετέτρεψε την κυρίαρχη έως τότε οριζόντια δόμηση σε κάθετη.

ΚΤΙΡΙΟ – ΣΥΜΒΟΛΟ. Μέγα σύμβολό τους υπήρξε και παραμένει ένα κτίριο που γεννήθηκε μέσα στα χρόνια του Κραχ. Το Empire State Building. Το οικοδόμημα που φέρει τη σφραγίδα της δεκαετίας του 1930, εκφράζει την επίμονη προσπάθεια μιας κοινωνίας να ξεφύγει από την καταστροφή που βίωσε και να περάσει στην περίοδο του δυναμισμού που ανέδειξε για πρώτη φορά τις Ηνωμένες Πολιτείες κυρίαρχη, πρώτα οικονομικά και μετά πολιτικά, δύναμη της γης. Η άνοδος της Κίνας σήμερα εκφράζεται επίσης μέσα (και) από ουρανοξύστες. Πάντα και παντού, τα κτίρια εκφράζουν τη συλλογική φιλοδοξία μιας κοινωνίας και αποτυπώνουν σε μεγάλο βαθμό την ταυτότητά της, όπως μπορεί να διαπιστώσει κανείς ασφαλώς και στην Αθήνα. Στην εποχή των νεοκλασικών, η πόλη ήθελε να τονίσει την αναγέννηση της ελληνικότητάς της. Στην εποχή της πολυκατοικίας, επικράτησε η φιλοδοξία στέγασης πληθυσμών προσφυγιάς και εσωτερικής μετανάστευσης και, μαζί, ενός έτσι νοούμενου τότε εκσυγχρονισμού. Στο Παρίσι, το Λονδίνο, το Βερολίνο, ή όπου αλλού, τα κτίρια δεν λένε μόνον την ιστορία των τόπων. Εκφράζουν και τη θέλησή τους. Αραγε, ποια είναι η δική μας σήμερα;

ΣΚΕΛΕΤΟΙ ΑΠΟ ΑΤΣΑΛΙ. Ακόμη και με τα νυν κατασκευαστικά δεδομένα, αν και έχουν περάσει 90 χρόνια από την οικοδόμησή του, το Empire State Building δεν προκαλεί δέος μόνο με το ύψος και την αρχιτεκτονική ή τη μοναδική διακόσμησή του, αλλά και με τον απίστευτα λίγο χρόνο που διήρκεσε η κατασκευή του: από τις 7 Απριλίου του 1930 ως την 1η Μαρτίου του 1931, δηλαδή λιγότερο από ένα χρόνο, στην αιχμή του Κραχ! Λιγότερο απ’ όσο θα χρειάζονταν μόνο οι περιβαλλοντικές μελέτες ενός αντίστοιχου κτιρίου στη σημερινή Νέα Υόρκη. «Αν είναι αλήθεια ότι η αρχιτεκτονική είναι ένας οδηγός στη μελέτη του πολιτισμού, τότε το Empire State Building είναι ένας κατάλογος του σημερινού πολιτισμού μας» έλεγε ο Al Smith, πρώην κυβερνήτης της Πολιτείας της Νέας Υόρκης (Empire State) και πρόεδρος της Empire State Building Corporation, μιλώντας για τον επί 40 χρόνια υψηλότερο ουρανοξύστη του κόσμου. Τι είναι όμως πραγματικά ένας ουρανοξύστης; Πάντως όχι ένα απλώς ψηλό κτίριο. Το βασικό χαρακτηριστικό του είναι ότι πρέπει να εξασφαλίζει αξιοποιήσιμους χώρους σε όλους τους ορόφους του, πράγμα που δεν θα μπορούσε να συμβεί με τις τεχνικές που χτίζονταν τα συμβατικά κτίρια. Οι ατσάλινοι σκελετοί που δεν απαιτούν μεγάλο πλάτος στη βάση για να αντέξουν πολλούς ορόφους έφεραν την επανάσταση. Ετσι, λίγο μετά το 1890 όταν υψώθηκε το Park Row Building με 24 ορόφους, κτίριο που από πολλούς σήμερα θεωρείται ο πρώτος πραγματικός ουρανοξύστης, οι περισσότεροι χτίστηκαν με έναν μεταλλικό σκελετό που συγκρατεί το βάρος και ταυτόχρονα επιτρέπει να μένει ελεύθερος όλος ο εσωτερικός χώρος, όπως και το να υπάρχουν μεγάλα παράθυρα.

ΕΠΑΘΛΟ Ο ΟΥΡΑΝΟΣ. Τα πρώτα σχέδια του 1928 ήθελαν το Empire State Building ένα ιδιαίτερα επιβλητικό αλλά πάντως 50 μόνον ορόφων κτίριο γραφείων. Στις αρχές του καλοκαιριού του 1929 οι κατασκευαστές αποφάσισαν να το μεγαλώσουν κατά 15 ακόμη ορόφους και τροποποίησαν τα αρχικά σχέδια. Δεν τους ήταν όμως αρκετό. Σε λιγότερο από δύο μήνες μια νέα τροποποίηση έδινε σχέδια για 80 ορόφους και ύψος 1.000 ποδών. Και εκεί που φαινόταν ότι είχαν καταλήξει οριστικά, η πληροφορία για την αύξηση του ύψους του κτιρίου έφθασε στ’ αφτιά των ανταγωνιστών τους. Οι άνθρωποι της Chrysler αποφάσισαν να προσθέσουν στο επίσης διάσημο και ανταγωνιστικό σύγχρονο κτίριο της εταιρείας τους μια κατασκευή ώστε να φθάσει τα 1.048 πόδια. Η ομάδα του John J. Raskob, ο οποίος ήταν η ψυχή του Empire State Building, αποφάσισε να φθάσει ακόμη υψηλότερα. Η αναγγελία για την απόφαση της κατασκευής του κτιρίου των 1.250 ποδών έγινε από τον Al Smith σε μια ειδική συνέντευξη Τύπου το φθινόπωρο του 1929. Πώς; Με την προσθήκη της περίφημης «μύτης» του. Ενα έθνος σε κρίση, πάλευε να τη νικήσει σε έναν αγώνα με μέγα έπαθλο τον ουρανό. Ετσι ήταν που η τέχνη να χτίζεις ουρανοξύστες έφθασε στην απόλυτη ακμή της. Οχι μόνο τεχνικά και λειτουργικά, αλλά και αισθητικά, καθώς τα πολυτελή υλικά διακόσμησης και ο σχεδιασμός των εξωτερικών επιφανειών αλλά και των εσωτερικών χώρων έβαλαν μια ανεξίτηλη αισθητική σφραγίδα που δικαιώνει απόλυτα τη φράση του Smith. Και που έγραψε τη δική της ιστορία στο μεγάλο κεφάλαιο του αμερικανικού αρ ντεκό, καθορίζοντας εν πολλοίς την αισθητική του 20ού αιώνα.

ΑΠΟ ΤΙΣ ΗΠΑ ΣΕ ΟΛΟ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ. Από τότε μέχρι σήμερα οι εξελίξεις είναι καταιγιστικές: οι ουρανοξύστες απλώθηκαν από τη Νέα Υόρκη σε ολόκληρες τις Ηνωμένες Πολιτείες και, στη συνέχεια, αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, πέρασαν στην Ιαπωνία. Στην απόφασή τους να εκσυγχρονίσουν εκ βάθρων τη χώρα από το 1945, οι ΗΠΑ ενίσχυσαν την ανοικοδόμηση του μεταπολεμικού Τόκιο με ουρανοξύστες. Μια ολόκληρη γενιά αρχιτεκτόνων και μηχανικών θήτευσε στις ΗΠΑ και, σύντομα, οι μαθητές ξεπέρασαν τους δασκάλους τους. Το Τόκιο έγινε η πρώτη μεγαλούπολη εκτός ΗΠΑ, μαζί με το Χονγκ Κονγκ, όπου οι ουρανοξύστες κυριάρχησαν. Μάλιστα, στην περίπτωση του πρώτου έπρεπε να αναζητηθούν και να βρεθούν καινοτόμες λύσεις για την αντιμετώπιση των σεισμών, όπως και συνέβη: κτίρια πολλών δεκάδων ορόφων ξεπερνούν τους συνεχείς πολύ μεγάλους ιαπωνικούς σεισμούς με απόλυτη επιτυχία. Και αυτό συνιστά απάντηση στο σχετικό επιχείρημα που επιστρατεύθηκε κάποτε εναντίον τους στην Ελλάδα.

Μετά τις δύο μεγάλες ασιατικές μεγαλουπόλεις ακολούθησαν άλλα κύματα: αλλού στην Ασία, στην πάλαι ποτέ Σοβιετική Ενωση, αλλά και στην Ευρώπη. Αν και οι ουρανοξύστες είναι ακόμα και σήμερα «σήμα κατατεθέν» της αμερικανικής κουλτούρας – κάτι που σχετίζεται άμεσα με την ελληνική μετεμφυλιακή κοινωνική τους απόρριψη – αυτό δεν εμπόδισε τον σοσιαλιστή Φρανσουά Μιτεράν να οραματιστεί και να δημιουργήσει στο κέντρο του Παρισιού μια ολόκληρη πόλη μέσα στην πόλη βασισμένη στους ουρανοξύστες: την Ντεφάνς. Από την ημέρα που άρχισε η οικοδόμησή της μέχρι σήμερα, η Ντεφάνς του Παρισιού έχει καταστεί κέντρο έντονης οικονομικής δραστηριότητας και αντίστοιχου επιπέδου ενδιαφέροντος για τα εκατομμύρια των επισκεπτών του Παρισιού. Είναι ακριβώς η παράδοση που γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη: Μπορεί σήμερα το Empire State Building να μην είναι πλέον το υψηλότερο κτίριο όχι του κόσμου αλλά ούτε καν της Νέας Υόρκης, ωστόσο ο μύθος του παραμένει ασυναγώνιστος, ως του πιο χαρακτηριστικού κτιρίου της πόλης και του πιο διάσημου ολόκληρης της αμερικανικής ηπείρου. Ετσι, πέραν του ότι έχει καταστεί το απόλυτο πολιτισμικό icon, συγκεντρώνει περισσότερους από 2,5 εκατομμύρια επισκέπτες τον χρόνο. Το αδιαμφισβήτητο αυτό γεγονός υποδεικνύει ότι το ρεκόρ του ύψους ήταν μόνο μια αφορμή για τη δημιουργία αυτού του μύθου. Η ουσία βρισκόταν και εξακολουθεί ίσως ακόμη και σήμερα να βρίσκεται στη απαράμιλλη θετική ψυχολογική επίδραση που άσκησε αυτή η κατασκευή, στα εγκαίνια της οποίας ο Al Smith ξεναγούσε τον τότε εν ενεργεία διάδοχό του και μετέπειτα πρόεδρο των ΗΠΑ Ρούζβελτ δείχνοντάς του τη μοναδική, τότε, θέα.

Η ΣΥΝΥΠΑΡΞΗ ΜΕ ΤΑ ΜΝΗΜΕΙΑ. Οι ουρανοξύστες στην Ευρώπη επεκτάθηκαν εξίσου στο Σίτι του Λονδίνου, στη Φρανκφούρτη και αλλού. Σε πολλές ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις καταρρίφθηκε έτσι ακόμα ένα εναντίον τους επιχείρημα: της συνύπαρξης με τα μνημεία και το χαρακτήρα του κέντρου παλιών, ιστορικών πόλεων. Ολα αυτά είναι δυστυχώς αδιανόητα στην Ελλάδα, παρά και το αδήριτο γεγονός ότι ως πόλοι οικονομικής ανάπτυξης οι περιοχές όπου αναπτύσσονται ουρανοξύστες αποτελούν κατά κανόνα πηγές δημιουργίας αντίστοιχα υψηλής προστιθέμενης αξίας και πλούτου για έναν τόπο. Στο Ελληνικό αρχικές ιδέες για πιο εκτενή τέτοιου είδους δόμηση συνάντησαν κάθετη άρνηση που ξεπέρασε κάθε άλλη αντίστοιχη, με απαρχαιωμένα επιχειρήματα ή και χωρίς καν αυτά…

Πλέον, η σκυτάλη έχει από καιρό περάσει σε δύο κύριους γεωγραφικούς χώρους που αναπτύσσονται με αστρικές ταχύτητες: αφενός στην Κίνα, όπου πόλεις ολόκληρες σχεδιάζονται πλέον από το μηδέν και οι ουρανοξύστες κυριαρχούν παντού – το κέντρο της Σανγκάης μοιάζει πια βγαλμένο όχι από το Γκόθαμ Σίτι, αλλά από το… Διάστημα. Και, αφετέρου, στις χώρες του Κόλπου, όπου συντελούνται συνεχή μαζικά κατασκευαστικά φουτουριστικά θαύματα. Ετσι, ένας νέος κόσμος διαμορφώνεται. Οχι όμως και εδώ. Σαν, απλώς, να πιστεύουμε ότι δεν αξίζουμε μια θέση μέσα σε αυτόν.