Ανθρωπος χωρίς ιδιότητες

Ας ξεκινήσουμε με έναν κοινό τόπο: η λογοτεχνία του Αρνολντ Μπένετ είναι προϊόν της εδουαρδιανής εποχής, από τα μέσα του 1880 έως τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αλλά όπως πολλές κοινοτοπίες, παραμένει εν πολλοίς ανεπεξέργαστη. Με ένα ταξίδι στον χρόνο, ανακαλύπτουμε ότι ο Μπένετ έγινε αρθρογράφος και κριτικός λογοτεχνίας μετά τον Εκπαιδευτικό Νόμο του 1870, ο οποίος επέβαλε την υποχρεωτική εκπαίδευση στα παιδιά 5-12 ετών σε Αγγλία και Ουαλία. Μία από τις συνέπειες της μεταρρύθμισης ήταν η δημιουργία ενός νέου αναγνωστικού κοινού και η εμφάνιση εκλαϊκευτικών φυλλάδων από τον «πατριάρχη» του είδους Τζορτζ Νιούνες. Διόλου αδιάφορο για τη βιογραφία του Μπένετ ότι το 1889, οπότε μετακομίζει από το επαρχιακό Σταφορντσάιρ στο Λονδίνο, διακρίνεται στον λογοτεχνικό διαγωνισμό του περιοδικού «Tit-bits» του Νιούνες. Στη διάρκεια της καριέρας του θα πάρει σοβαρά υπόψη του το νέο κοινό των καθημερινών ανθρώπων «που μαθαίνουν να διαβάζουν» και θα ενσωματώσει στα μυθιστορήματά του τις κατακτήσεις, τα άγχη και τις υποκρισίες της εδουαρδιανής εποχής. Ο υπότιτλος στο «Θαμμένος ζωντανός» μιλάει από μόνος του: «Μια ιστορία του καιρού μας».

Το έργο, που εκδόθηκε το 1908, είναι ένα γλυκόπικρο σχόλιο του Μπένετ για το βασίλειο και τη φυλακή της διασημότητας, την κουλτούρα και τους εκπροσώπους της, τους προσωπικούς συμβιβασμούς στους οποίους υποκύπτουν οι «κανονικοί άνθρωποι» υπό το βάρος του χρόνου. Ο Μπένετ, όπως και οι καλύτεροι δάσκαλοί του της βικτωριανής περιόδου – με προεξάρχοντα, προφανώς, τον Ντίκενς – χρειάζεται χώρο και παίρνει τον χρόνο του όταν στήνει τους μηχανισμούς του. Ο ήρωάς του είναι ο διάσημος ζωγράφος Πρίαμ Φαρλ. Εχει φτάσει στα πενήντα, αλλά η αγοραφοβία του «θυμίζει δεκαεννιάχρονη κοπελίτσα». Δεν ξέρει πώς να διαχειριστεί τη φήμη του – καλά καλά δεν ξέρει πώς να σταθεί μπροστά σε αγνώστους -, όταν η συγγραφική έμπνευση του δίνει την απόλυτη ευκαιρία. Μετά τον αιφνίδιο θάνατο του προσωπικού του υπηρέτη Χένρι Λικ παίρνει την «ταυτότητα» του τελευταίου. Γίνεται ένα πορτρέτο, όπως αυτά που ζωγράφιζε ο ίδιος, και ζει στο Πάτνεϊ του Λονδίνου με τη σύζυγό του Αλις. Ολα αυτά μέχρι τη στιγμή που ο εξπέρ στις τεχνοτροπίες της ζωγραφικής Οξφορντ ανακαλύπτει την πραγματική ταυτότητα του φυγάδα παρατηρώντας την τεχνική των πινάκων. Κι έτσι, από το Αβαείο του Ουέστμινστερ, όπου παρακολούθησε την κηδεία του, ο Πρίαμ θα πρέπει να βρεθεί στο δικαστήριο ως μάρτυρας για την αποκάλυψη της ίδιας του της ταυτότητας.

Ο ρεαλιστής Μπένετ γράφει από το μεταίχμιο ενός κόσμου που πεθαίνει κι ενός που πασχίζει να γεννηθεί. Αντλεί τεχνικές από τους βικτωριανούς, αλλά την ίδια στιγμή προσθέτει αυτό που τους λείπει: την ιμπρεσιονιστική εμμονή στη λεπτομέρεια και το στυλιζάρισμα της λογοτεχνικής κατασκευής (δάνειο, που, όπως και ο σύγχρονός του, ο ιρλανδός Τζορτζ Μουρ, θα πάρει από τη Γαλλία). Με άλλα λόγια, σημασία δεν έχει πάντα τι λες, αλλά πώς το λες. Αντιστέκεται ταυτόχρονα στον μοντερνισμό, γεγονός που ερμηνεύει και τη «διαμάχη» του με τη Βιρτζίνια Γουλφ, η οποία εκδηλώνεται μέσα από σειρά άρθρων. «Ο Μπένετ υποστήριζε τη συγγραφική δεξιοτεχνία, την απαραίτητη και συνειδητή τεχνική, ενώ η Γουλφ προέτασσε την καλλιτεχνική ιδιοφυΐα»», γράφει στο κατατοπιστικό επίμετρο η Ελένη Κεχαγιόγλου, που επιμελείται τη σειρά SubRosa, όπου εντάσσεται το μυθιστόρημα. Σκοπός του Μπένετ, πάντως, δεν ήταν να διευρύνει το πολιτιστικό σχίσμα, αλλά να το γεφυρώσει. «Είναι η βασίλισσα των διανοούμενων» θα πει αργότερα για τη Γουλφ. «Κι εγώ ο “ακαλλιέργητος”. Αλλά ο κόσμος χρειάζεται και τους δύο».

Το wifi πριν από την εποχή του

Οπως και στα άλλα έργα του («Anna of the five towns», «The old wives’ tale», «Clayhanger») παρατηρεί την εκβιομηχάνιση της γενέτειράς του, χωρίς να την καταδικάζει. Οπως πάντα με βλέμμα που δηλώνει κατανόηση. Για τον αναγνώστη του 2019 στο μυθιστόρημα του 1908 περιέχεται έως και μια «λοξή» πρόβλεψη του wifi κατά την περιγραφή των ανέσεων στο αυτοκίνητο του Οξφορντ: «Είχες την αίσθηση πως, αν το όχημα ήταν συνδεδεμένο διά ασυρμάτου και με το χρηματιστήριο, τα σημαντικότερα ατελιέ και τη Βουλή, και αν υπήρχε κι ένα μικρό εστιατόριο στο πίσω μέρος, ο κύριος Οξφορντ δεν θα αναγκαζόταν ποτέ να βγει από το αυτοκίνητό του». Γνωρίζει από μέσα, εξάλλου, το άγχος του δημιουργού για την εμπορευματοποίηση της τέχνης (την οποία ο ίδιος μόνο φαινομενικά είχε αποδεχθεί ως ένας από τους δημοφιλέστερους και ευπώλητους της εποχής του): κάποια στιγμή στην καρδιά του Πρίαμ Φαρλ φουντώνει «η παραδοσιακή οργή του καλλιτέχνη εναντίον του εμπόρου – του παραγωγού εναντίον του παρασιτικού μεσάζοντα». Και φυσικά αναγνωρίζει την ολοένα επεκτεινόμενη επιρροή του Τύπου στη διαμόρφωση του κοινού γούστου: «Ο δικαστής, που ήταν συνδρομητής σε πρακτορείο προμήθειας άρθρων του Τύπου, ανακάλυψε με μεγάλη χαρά το επόμενο πρωί ότι καμιά από τις δεκαεννέα βασικές λονδρέζικες καθημερινές εφημερίδες δεν είχε παραλείψει κανένα από τα καλαμπούρια του».

«Ούτε να μιλάει καλά ήξερε…»

Ο Μπένετ δεν χτίζει συγγραφικούς κόσμους με τον τρόπο των μεγάλων μοντερνιστών. Φτάνει μέχρι εκείνο το σημείο πέρα από το οποίο ξεκινά ο πειραματισμός. Και δεν κάνει το επόμενο βήμα. Αλλά ακόμη κι έτσι προκαλεί εκείνη την ασφάλεια που νιώθει κανείς όταν διαβάζει μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος, όπου το ασυνείδητο του συγγραφέα, τον οποίο παρεμπιπτόντως ταλαιπωρούσε ο χρόνιος τραυλισμός του, φαίνεται πίσω από τις περιγραφές: «Ούτε να μιλάει καλά ήξερε, ούτε καλά να διαβάζει, ούτε να εκφράζεται με τις πιο κατάλληλες ενέργειες. Μόνο με την άκρη του πινέλου του ήξερε να εκφράζεται… Κι αυτό συνιστούσε εν πολλοίς τη ζωτική του δύναμη… Γιατί να περιμένει κανείς απ’ αυτόν κάτι περισσότερο; Γιατί να νιώθει κανείς απογοητευμένος; Δεν έχεις την προσδοκία να παίζει έξοχο μπιλιάρδο ο σχοινοβάτης».

Αρνολντ Μπένετ
Θαμμένος ζωντανός – μια ιστορία του καιρού μας
Μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Εκδ. Πατάκης, σελ. 320
Τιμή: 14,40 ευρώ