Πώς να μειώσουμε τις καταστροφικές επιπτώσεις των πυρκαγιών

Τις τελευταίες δεκαετίες σε ολόκληρη τη Μεσόγειο γίνονται τεράστιες επενδύσεις – σε μέσα, εξοπλισμό, γνώση και ανθρώπινους πόρους – για την αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών. Αν και πράγματι αυτές έχουν οδηγήσει σε ταχύτερη πυροσβεστική αντίδραση και λιγότερα περιστατικά που ξεφεύγουν από κάθε έλεγχο, εντούτοις το πρόβλημα των πυρκαγιών οξύνεται χρόνο με τον χρόνο. Μεγαλύτερες και σφοδρότερες πυρκαγιές με αυξανόμενες επιπτώσεις σε υποδομές, περιουσίες και ζωές είναι πλέον η τάση στη χώρα μας και σε ολόκληρη τη Βόρεια Μεσόγειο.

Η κλιματική αλλαγή, με τις ακραίες μετεωρολογικές συνθήκες που προκαλεί, είναι το προφανέστερο αίτιο για αυτή την τάση αλλά και για την ολοένα και συχνότερη εμφάνιση πυρκαγιών στις βόρειες ευρωπαϊκές χώρες. Η κλιματική αλλαγή επιδρά όμως πάνω σε μία ιδιαίτερα δυσμενή χωροταξική πραγματικότητα που οι ίδιοι έχουμε δημιουργήσει μέσα από τη χρόνια κακοδιαχείριση του φυσικού χώρου και την έλλειψη οποιουδήποτε ουσιαστικού σχεδιασμού για τη χρήση του. Δύο παράλληλες τάσεις συνεργούν:

Αφενός η εγκατάλειψη πολλών παραδοσιακών δραστηριοτήτων (κτηνοτροφία, υλοτομία, ρητινοσυλλογή, μικρής κλίμακας γεωργία, κοκ) σημαίνει την εξαφάνιση του χαρακτηριστικού μωσαϊκού μεσογειακού τοπίου και τη δημιουργία συμπαγών δασών (κυρίως εύφλεκτων κωνοφόρων) με τεράστια συσσωρευμένη βιομάζα. Αφετέρου, η σχεδόν πλήρης (ημι)αστικοποίηση του φυσικού χώρου (προάστια, παραθεριστική κατοικία, δρόμοι, ενεργειακές υποδομές, κ.λπ.) φέρνει την ανθρώπινη δραστηριότητα σε συνεχή διάδραση με τις δασωμένες εκτάσεις. Το αποτέλεσμα του συνδυασμού των δύο αυτών τάσεων το ζούμε κάθε καλοκαίρι: Η πανταχού ανθρώπινη παρουσία εκτοξεύει τον κίνδυνο έναρξης πυρκαγιών, οι οποίες εξαπλώνονται γρήγορα και με ένταση στην πυκνή δασική βλάστηση καταστρέφοντας τις διάσπαρτες υποδομές και περιουσίες και απειλώντας ανθρώπινες ζωές. Οι συχνά ακραίες μετεωρολογικές συνθήκες καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη την πρόβλεψη και τη διαχείριση της φωτιάς, ενώ οι δυνάμεις της δασοπυρόσβεσης και της πολιτικής προστασίας αναγκάζονται να μοιράσουν τις αντοχές και τον ηρωισμό τους σε πολλαπλές – συχνά ανταγωνιστικές – προτεραιότητες: Την προστασία των διάσπαρτων και άναρχα δομημένων περιουσιών, την περιφρούρηση των υποδομών, τη διαφύλαξη της φύσης, τη διαχείριση της εξέλιξης της φωτιάς και κυρίως την προστασία της ανθρώπινης ζωής. Υπό αυτές τις συνθήκες δεν είναι δύσκολο και οι αρτιότεροι μηχανισμοί να καταρρεύσουν ή να καταστούν αναποτελεσματικοί με συνέπεια την απώλεια σημαντικών φυσικών στοιχείων και την επίπτωση στην ανθρώπινη ζωή και περιουσία.

Οι δασικές πυρκαγιές αποτελούν ένα εγγενές – και συχνά ωφέλιμο – στοιχείο της οικολογίας των μεσογειακών οικοσυστημάτων. Δεν μπορούμε, ούτε και πρέπει, να τις εξαλείψουμε, μπορούμε όμως να μειώσουμε τη σφοδρότητα και τις επιπτώσεις τους. Η μετακίνηση της προσοχής και της επένδυσής μας στην πρόληψη έναντι της καταστολής, η εντατικότερη διαχείριση της δασικής βλάστησης και της συσσωρευμένης βιομάζας, η απομάκρυνση της εύφλεκτης βλάστησης από τους οικισμούς και τα πέριξ των υποδομών, ο σχεδιασμός της πυροσβεστικής προσπάθειας με γνώμονα τη διαχείριση της φωτιάς και όχι απαραίτητα την άμεση κατάσβεση, τοπικά σχέδια πρόληψης πυρκαγιών και αναλυτική διερεύνηση των αιτίων σε τοπικό επίπεδο είναι τα πρώτα απαραίτητα βήματα για να πετύχουμε τη μείωση των καταστροφικών επιπτώσεων των πυρκαγιών και να επαναφέρουμε μία συνθήκη συμβίωσης με αυτό το οικολογικό χαρακτηριστικό της μεσογειακής φύσης.

Μακροπρόθεσμα, το κλειδί βρίσκεται σε έναν χωροταξικό και αναπτυξιακό σχεδιασμό που θα αναστείλει τη διάσπαρτη, άναρχη και συχνά παράνομη επέκταση των υποδομών μέσα στον φυσικό χώρο, και θα ενθαρρύνει την ανασύσταση των παραδοσιακών δραστηριοτήτων μέσα στα δάση.

Ο Κωνσταντίνος Λιαρίκος είναι υπεύθυνος Περιβαλλοντικού Προγράμματος της WWF Ελλάς